Bu iki gelişme birbirinden bağımsız görünse de aslında aynı soruya işaret ediyor: Avrupa, hava sahasını gelecekte kiminle koruyacak?

Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana Avrupa’nın hava güvenliğinin temel dayanağı büyük ölçüde Amerikan hava gücü oldu. NATO’nun hava üstünlüğü ve hava savunması görevlerinde ABD’nin sahip olduğu platformlar belirleyici rol oynarken, Avrupa ülkeleri daha çok destekleyici görevler üstlendi. Bu yapı, Avrupa’nın kendi hava üstünlüğü kapasitesini geliştirmesi yönündeki baskıyı da uzun süre sınırladı.

Ancak Ukrayna savaşıyla birlikte değişen güvenlik ortamı, Avrupa’nın bu konfor alanını daraltmaya başladı. Washington artık güvenlik önceliğini giderek daha fazla Hint-Pasifik bölgesine ve Çin’e kaydırıyor. Bu nedenle Avrupa’nın kendi güvenliğinde daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiği yönündeki mesajlar son yıllarda daha açık biçimde dile getiriliyor.

Tam da bu dönemde FCAS programında yaşanan kriz, Avrupa açısından ayrı bir sorun yaratıyor. Fransa ve Almanya öncülüğünde geliştirilen ve Avrupa’nın altıncı nesil hava üstünlük platformu olması planlanan proje, kıtanın stratejik özerklik hedeflerinin sembollerinden biri olarak görülüyordu. Ancak programdaki anlaşmazlıklar ve gecikmeler, Avrupa’nın önümüzdeki yıllarda hava gücü alanında beklediği sıçramayı gerçekleştirmesini zorlaştırıyor.

Bu durum Avrupa’yı paradoksal bir noktaya sürüklüyor. Bir tarafta Amerikan hava gücünün Avrupa üzerindeki yükü azaltma ihtimali bulunuyor, diğer tarafta bu boşluğu doldurabilecek yerli Avrupa projeleri istenen hızda ilerleyemiyor.

Ortaya çıkan tablo yalnızca yeni savaş uçağı ihtiyacından ibaret değil. Asıl mesele, NATO’nun gelecekteki hava üstünlüğü mimarisinin nasıl şekilleneceği.

Bugün Avrupa hava savunmasının önemli bölümü Amerikan erken ihbar sistemlerine, hava yakıt ikmal kapasitesine, elektronik harp unsurlarına ve savaş uçaklarına dayanıyor. Eğer Washington uzun vadede Avrupa’daki askerî varlığını azaltırsa, kıta ülkeleri yalnızca daha fazla savunma harcaması yapmak zorunda kalmayacak, aynı zamanda hava üstünlüğü konusunda da yeni çözümler üretmek zorunda kalacak.

Türkiye’nin önemi de bu noktada ortaya çıkıyor.

Türk Hava Kuvvetleri NATO içerisinde uzun yıllardır önemli görevler üstlenmesine rağmen, ittifakın hava üstünlüğü mimarisinde belirleyici rol daha çok Amerikan unsurlarına ait oldu. Türkiye ise ağırlıklı olarak lojistik destek, bölgesel caydırıcılık, hava operasyonları ve yer destek görevlerinde öne çıktı.

Ancak KAAN projesi bu tabloyu değiştirme potansiyeline sahip.

Eğer KAAN planlanan takvim doğrultusunda hizmete girer ve beklenen operasyonel kabiliyetlere ulaşabilirse, Türkiye ilk kez NATO’nun gelecekteki hava üstünlüğü mimarisine doğrudan katkı sağlayabilecek ülkelerden biri hâline gelebilir. Özellikle Avrupa’nın yeni nesil savaş uçağı projelerinde yaşadığı belirsizlikler düşünüldüğünde, KAAN yalnızca Türkiye’nin millî savunma programı olarak değil, NATO’nun gelecekteki kuvvet yapısında da önemli bir unsur olarak değerlendirilebilir.

Elbette bugün için KAAN’ın FCAS’ın yerini alacağını veya Avrupa’nın hava güvenliğini üstleneceğini söylemek gerçekçi olmaz. Ancak mevcut gelişmeler, Avrupa’nın gelecekteki hava gücü planlamasında yeni aktörlere ihtiyaç duyabileceğini gösteriyor.

Bu nedenle Reuters’ın gündeme taşıdığı Amerikan çekilme tartışması yalnızca kuvvet azaltımı haberi olarak okunmamalıdır. Asıl soru, Avrupa’nın oluşabilecek hava gücü boşluğunu nasıl dolduracağıdır. FCAS’ın belirsizliği, ABD’nin öncelik değişikliği ve Avrupa’nın artan güvenlik kaygıları birlikte değerlendirildiğinde, önümüzdeki on yılın en önemli savunma tartışmalarından birinin hava üstünlüğü alanında yaşanacağı görülüyor.

Bu tartışmada Türkiye ve KAAN programı, geçmiş dönemlere kıyasla çok daha fazla dikkat çeken başlıklardan biri olmaya aday görünüyor.

Eski bir askeri doktrin vardır: Gökyüzünü kontrol eden taraf savaşı da kontrol eder. Klasik anlamda hava üstünlüğü; düşmanın uçuş kabiliyetini ortadan kaldırmak, hava sahasını kontrol etmek, hava araçlarını imha etmek ve hava savunma sistemlerini etkisiz hale getirmek anlamına geliyordu. Ancak bugün Afrika’da, en tehlikeli tehditlerin motosikletlerle ortaya çıktığı, sivil pazarların içinde saklandığı ve saldırı sonrası yoğun ormanlık alanlara karıştığı bir güvenlik ortamında, hava üstünlüğü doktrininin yeniden tanımlanması gerekiyor.

Afrika hava kuvvetleri artık rakip savaş uçaklarına karşı değil; el yapımı patlayıcılara, gerilla saldırılarına ve sınır tanımayan silahlı isyan hareketlerine karşı mücadele ediyor. Sahel’in kavrulmuş düzlüklerinden Kongo Havzası’nın yoğun coğrafyasına, Mozambik kıyılarından Doğu Afrika’ya kadar uzanan tehdit yapısı asimetrik karakter taşıyor ve buna verilecek hava yanıtının da aynı şekilde dönüşmesi gerekiyor.

Asimetrik Tehdit

Sahel’de faaliyet gösteren JNIM ve ISGS, Doğu Afrika’daki Eş-Şebab ve Mozambik’teki Ensar el-Sünne gibi örgütler görünmezliğin savaş sanatını ustalıkla uyguluyor. Bu yapılar klasik askeri hedefler sunmuyor. Yerel toplulukların içine karışıyor, vur-kaç saldırıları düzenliyor ve koordineli bir karşılık verilmeden önce bölgeden çekiliyorlar. Konvansiyonel hava muharebesi için tasarlanmış sabit kanatlı savaş uçaklarına dayalı hava kuvvetleri açısından bu durum ciddi bir doktrin krizine işaret ediyor.

Sorunu daha da büyüten unsur ise Afrika’daki geniş kontrolsüz alanlar. Sadece Sahra-Sahel hattı milyonlarca kilometrekarelik bir coğrafyayı kapsıyor. Kara unsurlarının etkin şekilde devriye gezemediği bu alanlar, hava platformları tarafından sürekli gözetlenebiliyor. Asimetrik savaşta hava gücünün gerçek değeri de burada ortaya çıkıyor: it dalaşlarında değil; sürekli gözetleme, hızlı hareket kabiliyeti ve sivilleri korurken silahlı grupların güvenli alan oluşturmasını engelleyen hassas vuruş kapasitesinde.

Afrika İçin Hava Üstünlüğünü Yeniden Tanımlamak

Afrika hava kuvvetlerinin asimetrik mücadelede başarı sağlayabilmesi için üç temel alanda dönüşüm gerekiyor.

İlk olarak; istihbarat, gözetleme ve keşif (ISR) görevlerinin ana öncelik haline gelmesi gerekiyor. Çatışma bölgeleri üzerinde uzun süre havada kalabilen insansız hava araçları ve keşif platformları, günümüz Afrika güvenlik senaryolarında çoğu zaman hızlı savaş uçaklarından daha stratejik değer taşıyor. Nijerya, Etiyopya ve Fas, İHA kabiliyetlerini operasyonel sahada etkili şekilde kullanmaya başladı. Kıtanın geri kalanının da bu dönüşümü takip etmesi ve ham hava verisini kullanılabilir istihbarata dönüştürecek analiz altyapısına yatırım yapması gerekiyor.

İkinci olarak; yakın hava desteği ve hızlı reaksiyon kapasitesinin sürat odaklı optimize edilmesi gerekiyor. İsyancı saldırısıyla başarılı bir hava müdahalesi arasındaki zaman aralığı son derece kısa. Bu nedenle Afrika hava kuvvetlerinin; önceden konuşlandırılmış platformlar, sadeleştirilmiş komuta zinciri ve gerçek zamanlı kara-hava iletişimine dayanan hızlı reaksiyon protokolleri geliştirmesi gerekiyor. Amaç, tehdit unsuru ortadan kaybolmadan müdahale edebilmek.

Üçüncü olarak ise hava ve kara unsurları arasındaki müşterek operasyon anlayışının kurumsallaştırılması gerekiyor. Asimetrik savaşta hava üstünlüğü tek başına kazanılmıyor. Başarı; pilotların ve kara birliklerinin aynı operasyonel resmi görmesi, aynı taktik dili konuşması ve hızlı değişen koşullarda birbirlerinin kararlarına güvenmesiyle mümkün oluyor. Bu seviyede müştereklik ise yalnızca ekipman yatırımıyla değil; sürekli eğitim ve doktrin geliştirme süreçleriyle sağlanabiliyor.

Kritik Eşik

Afrika’daki asimetrik çatışmalarda yetersiz hava gücünün bedeli; kaybedilen sivil hayatlar, yerinden edilen toplumlar ve aşırılıkçı gruplara bırakılan topraklarla ölçülüyor. Buna karşılık doğru yatırımların getirisi; zayıflatılan isyan hareketleri, korunan topluluklar ve istikrara kavuşan devlet yapılarıyla ortaya çıkıyor.

Bugünün Afrika’sında hava üstünlüğü artık rakip ülkelerin hava kuvvetlerini tamamen etkisiz hale getirmek anlamına gelmiyor. Asıl mesele; savaş alanı üzerinde en hızlı, en çevik ve en doğru bilgiye sahip güç olabilmek. Bu, Afrika hava kuvvetlerinin kazanabileceği ve kazanmak zorunda olduğu bir mücadele olarak öne çıkıyor.

Bu haberin orijinali www.military.africa sitesinde yayınlanmıştır.