Rusya-Ukrayna Savaşı, Avrupa ülkelerine yalnızca savunma bütçelerini artırmanın yeterli olmadığını gösterdi. Mühimmat stokları, hava ve füze savunması, insansız sistemler, elektronik harp, sensörler ve komuta-kontrol altyapıları gibi alanlarda hızlı üretim ve sürdürülebilir tedarik ihtiyacı ortaya çıktı. Bu nedenle Avrupa’nın son dönemdeki yaklaşımı, hazır sistem satın almaktan ortak teknoloji geliştirmeye ve savaş tecrübesini üretim süreçlerine aktarmaya doğru ilerliyor.

Ukrayna’nın bu tür yapılarda giderek daha merkezi bir rol üstlenmesi de tesadüf değil. Kiev artık yalnızca silah ve mühimmat talep eden bir aktör değil; sahada test edilmiş insansız sistemler, elektronik harp çözümleri ve yeni operasyonel konseptler sunabilen bir savunma ortağı hâline geliyor. Avrupa Birliği çevrelerinde de Ukrayna savunma sanayiinin Avrupa ve NATO tedarik mekanizmalarına entegrasyonu, yalnızca yardım faaliyeti değil, kolektif güvenliğe yönelik stratejik bir yatırım olarak değerlendiriliyor.  

Bu süreç, Avrupa’nın ABD’yi tamamen dışladığı anlamına gelmiyor. NATO’nun güvenlik mimarisindeki merkezi rolü ve Amerikan askerî kapasitesinin ağırlığı devam ediyor. Ancak Avrupa ülkeleri artık Washington’un her kapasite açığını tek başına kapatmasını beklemek istemiyor. Ankara Zirvesi’nde Avrupa’daki müttefikler ile Kanada’nın ortak güvenlik konusunda daha fazla sorumluluk üstlenmesi açık biçimde vurgulandı. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte de savunma yatırımlarının arttığını, sanayi üretiminin genişlediğini ve Avrupa’nın ittifak içindeki yükünü büyüttüğünü söyledi.  

Dolayısıyla ortaya çıkan tablo, ABD’den kopan bir Avrupa’dan çok, ABD’nin yanında daha fazla askerî ve endüstriyel ağırlık taşımaya çalışan bir Avrupa’ya işaret ediyor. Bu dönüşüm ortak füze savunma projeleri, çok uluslu mühimmat programları, insansız sistem girişimleri ve birlikte çalışabilir dijital muharebe altyapıları üzerinden somutlaşıyor.

Türkiye açısından kritik mesele tam burada başlıyor. Ankara, NATO’nun en büyük askerî güçlerinden biri olmasının yanında hızla genişleyen bir savunma sanayii ekosistemine sahip. Füze ve roket sistemleri, radarlar, hava savunması, insansız platformlar, elektronik harp, mühimmat ve komuta-kontrol çözümleri gibi Avrupa’nın öncelik verdiği birçok alanda Türkiye’nin mevcut ürünleri ve üretim altyapısı bulunuyor.

Nitekim Ankara Zirvesi’nde kabul edilen sonuç bildirisi, savunma ticareti önündeki engellerin kaldırılması, ortak üretim kapasitesinin artırılması ve savunma sanayiinde daha derin iş birliği kurulması yönünde açık bir taahhüt içeriyor. Aynı zirvede Türkiye, derin hassas vuruş, insansız sistemler, mühimmat ve çok uluslu kabiliyet geliştirme projelerinin bir bölümüne doğrudan katıldı.  

Bu tablo, Türkiye’nin yeni Avrupa savunma mimarisinde doğal bir ortak olabileceğini gösteriyor. Ancak bunun otomatik olarak gerçekleşeceğini düşünmek de doğru değil. Avrupa Birliği merkezli savunma programlarında siyasi üyelik kriterleri, fonlara erişim koşulları ve bazı ülkelerin Türkiye’ye yönelik çekinceleri Ankara’nın önündeki başlıca engeller olmaya devam ediyor.

Türkiye’nin karşı karşıya olduğu risk, Avrupa’nın savunma sanayiini güçlendiren yeni koalisyonların NATO dışı ve dar katılımlı yapılara dönüşmesi hâlinde ortaya çıkabilir. Ankara bu ağların dışında kalırsa, yalnızca ihracat fırsatlarını değil, ortak geliştirme, standart belirleme ve gelecekteki tedarik zincirlerinde yer alma imkânlarını da kaybedebilir.

Buna karşılık mevcut dönüşüm Türkiye için önemli bir fırsat da yaratıyor. Avrupa’nın ihtiyacı yalnızca pahalı ve uzun geliştirme sürelerine sahip sistemler değil; kısa sürede üretilebilen, sahada denenmiş, maliyet-etkin ve farklı platformlarla uyumlu çözümler. Türkiye’nin savunma sanayiindeki yükselişi tam olarak bu ihtiyaçla kesişiyor. Ankara’nın izlemesi gereken yol, Avrupa’nın ABD’den bağımsızlaşma tartışmasına taraf olmaktan ziyade, yeni oluşan kapasite ağlarına vazgeçilmez bir üretim ve teknoloji ortağı olarak dâhil olmaktır.

Sonuç olarak Avrupa’nın savunma alanında daha fazla sorumluluk üstlenmesi, Türkiye açısından yalnızca yeni bir rekabet ortamı yaratmıyor. Aynı zamanda Ankara’nın üretim kapasitesini Avrupa’nın güvenlik ihtiyaçlarıyla buluşturabileceği yeni bir stratejik alan açıyor. Belirleyici olan, Türkiye’nin bu süreci yalnızca ürün satışı üzerinden değil; ortak üretim, teknoloji paylaşımı, bakım-idame, mühimmat standardizasyonu ve uzun vadeli tedarik zinciri ortaklığı üzerinden okuyabilmesi olacak.

Zirvenin Türkiye açısından önemli bir diplomatik başarı olduğunu belirten Erdoğan, 22 yıl aradan sonra Türkiye’de, başkent Ankara’da ise ilk kez düzenlenen NATO Zirvesi’nin Avrupa-Atlantik güvenliği açısından kritik bir dönemde gerçekleştirildiğini söyledi. Zirveye tüm müttefiklerin lider düzeyinde katılım göstermesinin Türkiye’ye duyulan güvenin ve Türk diplomasisinin ulaştığı seviyenin göstergesi olduğunu ifade etti.

Ankara’da düzenlenen zirvede NATO’nun geleceğine yönelik önemli kararların alındığını belirten Erdoğan, Avrupa ülkelerinin daha fazla sorumluluk üstlendiği ve adil külfet paylaşımına dayalı yeni bir dönemin temellerinin atıldığını söyledi.

Türkiye’nin NATO içindeki konumuna da değinen Erdoğan, ittifakın ikinci büyük kara ordusuna sahip olduklarını hatırlatarak, NATO’nun güneydoğu kanadının güvenliğinin uzun yıllardır büyük ölçüde Türkiye tarafından sağlandığını ifade etti. Türkiye’nin kendi savaş uçağını, tankını, gemilerini ve hava savunma sistemlerini geliştirebilen sayılı müttefiklerden biri olduğunu vurgulayan Erdoğan, “NATO’ya yalnızca jeostratejik konumumuzu değil, iki bin yıllık savaş sanatımızı da kazandırdık.” dedi.

NATO’nun yeni güvenlik yaklaşımına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Erdoğan, ittifakın birbirine bağımlı ülkelerin değil, birbirine güç katan müttefiklerin oluşturduğu bir yapı olması gerektiğini söyledi. Savunma sanayii alanındaki ticari kısıtlamaların ortak güvenlik anlayışıyla bağdaşmadığını belirten Erdoğan, müttefikler arasındaki savunma sanayii ürünlerine yönelik engellerin kaldırılması çağrısını yineledi.

Avrupa Birliği’nin savunma girişimlerine de değinen Erdoğan, bu çalışmaların NATO’yu tamamlayıcı nitelikte olması gerektiğini, ittifak içinde mükerrer yapılardan kaçınılmasının önem taşıdığını ifade etti.

Basın toplantısında Türkiye’nin hava savunma projeleri de gündeme geldi. Erdoğan, Çelik Kubbe Projesi’nin yalnızca Türkiye için değil, NATO’nun bölgedeki caydırıcılığı açısından da önemli bir kabiliyet olduğunu belirterek, “Birilerinin elinde farklı kubbeler varsa bizde Çelik Kubbe var.” ifadelerini kullandı.

F-35 savaş uçağı programına ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Erdoğan, ABD Başkanı Donald Trump’ın Türkiye’ye olumlu yaklaştığını belirterek, teslimat sürecinin tamamlanması hâlinde bunun ABD’nin verdiği sözü yerine getirdiğinin göstergesi olacağını söyledi.

Türkiye’nin millî muharip uçağı KAAN’da kullanılacak F110 motorlarının tedarik sürecine ilişkin de bilgi veren Erdoğan, bu konuyu daha önce Trump ile görüştüğünü ve ABD tarafından olumlu yaklaşım gördüklerini belirterek süreçte önemli bir sorun beklemediklerini ifade etti.

Savunma sanayiinde son dönemde elde edilen başarıların da altını çizen Erdoğan, BAYKAR’ın uluslararası pazarda önemli siparişler almaya devam ettiğini belirterek, Türk insansız hava araçlarının dünya genelinde güçlü karşılık bulduğunu söyledi.

ABD ile savunma sanayii alanındaki temasların sürdüğünü belirten Erdoğan, özellikle gemi inşa sanayiinde yeni iş birliği fırsatlarının Trump ile yapılan görüşmede ele alındığını ve bu alandaki çalışmaların hızlandırılması konusunda mutabık kalındığını açıkladı.

Rusya-Ukrayna Savaşı’na ilişkin değerlendirmesinde Erdoğan, adil bir barışın kaybedeninin olmayacağını belirterek tarafları yeniden Türkiye’de bir araya getirmeye hazır olduklarını yineledi.

Orta Doğu’daki gelişmelere de değinen Erdoğan, Gazze’deki insani durumun zirvenin gündeminde önemli yer tuttuğunu belirterek bölgenin yeni çatışmaları kaldırabilecek durumda olmadığını, kalıcı barış ve istikrar için diplomatik çabaların artırılması gerektiğini söyledi.

Hürmüz Boğazı’nda yaşanan gerilim konusunda da Türkiye’nin diplomatik girişimlerini sürdürdüğünü ifade eden Erdoğan, boğazın yeni bir çatışma alanına dönüşmesini istemediklerini belirtti.

Mavi Vatan yaklaşımının Türkiye açısından stratejik önemini koruduğunu vurgulayan Erdoğan, bu kavramın hem denizlerde hem de ulusal güvenlik anlayışında kullanılmaya devam edeceğini söyledi.

Avrupa Birliği üyelik sürecine de değinen Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin uzun yıllardır bekletildiğini belirterek, AB’nin artık Türkiye’ye yönelik yaklaşımını değiştirmesi gerektiğini ifade etti.

NATO Zirvesi sonrasında yaptığı kapsamlı değerlendirmede Erdoğan’ın verdiği mesajlar, Türkiye’nin önümüzdeki dönemde NATO içindeki rolünü, savunma sanayiindeki hedeflerini ve bölgesel güvenlik politikalarındaki önceliklerini ortaya koyan önemli açıklamalar olarak öne çıktı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen zirvenin ardından düzenlediği basın toplantısında konuşan Rutte, geçen yıl Lahey’de alınan kararların Ankara’da somut adımlara dönüştüğünü belirterek, “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın mükemmel ev sahipliği yaptığı Ankara’da bu taahhütler artık hayata geçiriliyor.” dedi.

Rutte, savunma harcamalarının artırılması, yeni askerî kabiliyetlerin geliştirilmesi ve savunma sanayiinde üretimin hızlandırılması konusunda önemli ilerleme kaydedildiğini belirtti. Avrupa’daki müttefikler ile Kanada’nın artık ittifakın güvenliği konusunda daha fazla sorumluluk üstlendiğini vurgulayan Rutte, 2035 yılına kadar gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 5’inin savunmaya ayrılması hedefi doğrultusunda çalışmaların sürdüğünü ifade etti.

Savunma yatırımlarının yalnızca bütçe artışından ibaret olmadığını dile getiren Rutte, asıl hedefin NATO kuvvetlerini daha tehlikeli hale gelen güvenlik ortamına uygun kabiliyetlerle donatmak olduğunu söyledi.

Ankara Zirvesi kapsamında düzenlenen NATO Savunma Sanayii Forumu’na da değinen Rutte, yalnızca bir gün içerisinde 50 milyar doların üzerinde yeni savunma tedarik anlaşmasının imzalandığını açıkladı. Bunun yanında üretim kapasitesinin artırılması, savunma sanayiindeki ticaret engellerinin kaldırılması, dayanıklılığın güçlendirilmesi ve inovasyonun hızlandırılmasının öncelikli hedefler arasında yer aldığını kaydetti.

Rutte ayrıca zirvede “NATO Drone Edge” girişiminin resmen başlatıldığını belirterek, önümüzdeki beş yıl içinde insansız sistemlere 40 milyar dolarlık yatırım yapılacağını açıkladı. Buna ek olarak NATO’nun yakıt tedarik zincirini güçlendirmek amacıyla 27 milyar avroluk altyapı yatırımının da hayata geçirileceğini söyledi.

Yapay zekâ ve dijital savaş teknolojilerinin de zirvenin öne çıkan başlıkları arasında yer aldığını belirten Rutte, NATO’nun birlikte çalışabilir transatlantik savaş bulutu altyapısını geliştirdiğini ve güçlü yapay zekâ modellerini savunma sistemlerine entegre etmeye başladığını ifade etti.

Ukrayna’ya verilen desteğin süreceğini yineleyen Rutte, müttefik ülkelerin 2026 yılı için en az 70 milyar avroluk askerî teçhizat, eğitim ve yardım desteği sağlamayı taahhüt ettiğini, 2027 yılında da en az aynı seviyede desteğin sürdürülmesinin hedeflendiğini açıkladı.

NATO’nun temelini oluşturan kolektif savunma ilkesinin Ankara Zirvesi’nde bir kez daha teyit edildiğini belirten Rutte, müttefiklerin Washington Antlaşması’nın 5. maddesine bağlılıklarını güçlü şekilde yinelediklerini söyledi.

“NATO 3.0’ın özü budur.” diyen Rutte, ittifakın değişen tehdit ortamına uyum sağlayan, teknolojik dönüşümünü sürdüren ve bir milyardan fazla insanın güvenliğini koruyan modern bir yapı hâline geldiğini ifade etti.

İki günlük zirvede oluşan atmosferi de değerlendiren Rutte, 32 lider arasında güçlü bir birlik ruhu gördüğünü belirterek, “Yakın tarihte bunun benzerini görmedim.” dedi. NATO içinde zaman zaman görüş ayrılıklarının yaşanmasının doğal olduğunu söyleyen Rutte, demokratik ülkelerden oluşan ittifakın bu farklılıklar sayesinde daha da güçlendiğini vurguladı.

Basın toplantısında Türkiye’nin Rus yapımı S-400 hava savunma sistemi de gündeme geldi. Rutte, konunun NATO’nun değil, Türkiye ile ABD arasında yürütülen ikili görüşmeler kapsamında ele alındığını belirterek bu konuda yorum yapmaktan kaçındı.

Yunanistan kaynaklı Türkiye karşıtı açıklamalara ilişkin soruya da yanıt veren Rutte, 32 üyeli bir ittifakta zaman zaman ikili görüş ayrılıklarının yaşanmasının doğal olduğunu belirtti. Görevinin kamuoyu önünde taraf olmak değil, NATO’nun birlik ve dayanışmasını korumak olduğunu ifade eden Rutte, gerekli durumlarda perde arkasında yapıcı katkı sunmaya devam edeceğini söyledi.

Rutte ayrıca bir sonraki NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nin Arnavutluk’ta düzenleneceğini açıkladı. Kesin tarihin ise ilerleyen dönemde netleşeceğini ifade etti.

Erdoğan, NATO’nun gelecekteki hedeflerine ulaşmasının yalnızca savunma harcamalarının artırılmasıyla mümkün olmayacağını vurgulayarak, savunma sanayiinde daha kapsayıcı bir iş birliği anlayışının benimsenmesi gerektiğini söyledi. “Savunma sanayi başta olmak üzere savunma işbirliğinde müttefikler arasındaki kısıtlamalar kaldırılmalı.” diyen Erdoğan, akıl ve ortak çıkar temelinde kurulacak iş birliği modelinin ittifakı daha da güçlendireceğini ifade etti.

Birlik üyesi olmayan NATO müttefiklerinin savunma projelerinden dışlanmasının Avrupa güvenlik mimarisinde yapay ayrışmalara neden olacağını belirten Erdoğan, bu yaklaşımın ortak güvenlik hedefleriyle bağdaşmadığını dile getirdi.

Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayiinde önemli bir dönüşüm gerçekleştirdiğini vurgulayan Erdoğan, üretim ve ihracat kapasitesi bakımından Türkiye’nin dünyanın ilk 10 savunma sanayii ülkesi arasına girdiğini söyledi. Bu başarının NATO’nun ortak kabiliyetlerine de katkı sağlayacağını ifade eden Erdoğan, Avrupa’nın en büyük kara ordusuna sahip ülke olarak Türkiye’nin ihtiyaç duyulan her aşamada ittifakın hizmetinde olmaya devam edeceğini belirtti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin savunma harcamalarına ilişkin hedeflerini de paylaşarak, 2030 yılından önce savunma harcamalarının millî gelire oranını yüzde 3,5 seviyesine yükseltmek için gerekli tedbirlerin alındığını açıkladı.

İnsansız sistemlerin modern savaş ortamındaki önemine de değinen Erdoğan, Türkiye’nin İHA ve SİHA teknolojilerindeki tecrübesine dikkat çekti. Türkiye’nin insansız sistemleri etkin şekilde kullanan NATO müttefiklerinden biri olduğunu belirten Erdoğan, İnsansız Sistemlere Karşı Koyma Mükemmeliyet Merkezi’nin NATO tarafından akredite edilmesini arzu ettiklerini ifade etti.

Savunma sanayii alanındaki kısıtlamaların kaldırılması yönündeki mesajların NATO Savunma Sanayii Forumu’nda da hükümet temsilcileri tarafından dile getirilmesini memnuniyetle karşıladığını söyleyen Erdoğan, bu yaklaşımın ittifak içinde daha güçlü iş birliğinin önünü açabileceğini kaydetti.

Konuşmasında bölgesel gelişmelere de değinen Erdoğan, İran ile yaşanan krizin diplomatik yollarla çözülmesi gerektiğini belirterek, bu süreçte ABD Başkanı Donald Trump’ın sergilediği yaklaşımı takdirle karşıladığını söyledi. Hürmüz Boğazı’nın mayınlardan temizlenmesine yönelik çalışmalara Türkiye’nin gerekli katkıyı vermeye hazır olduğunu da ifade etti.

Orta Doğu’da kalıcı barışın iki devletli çözüm temelinde mümkün olacağını yineleyen Erdoğan, Gazze ve Lübnan’da kalıcı sükûnetin sağlanmasının uluslararası toplumun ortak sorumluluğu olduğunu dile getirdi.

Rusya-Ukrayna Savaşı’na ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Erdoğan, Türkiye’nin Ukrayna’ya desteğini sürdürürken Rusya ile iletişim kanallarını açık tuttuğunu belirtti. Savaşın sona erdirilmesine yönelik diplomatik girişimlere önem verdiklerini ifade eden Erdoğan, ABD Başkanı Donald Trump’ın barış vizyonunu desteklediklerini ve Ukrayna’nın öncelikli ihtiyaçlarına yönelik girişimlere katkı sunmaya devam edeceklerini söyledi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan konuşmasının sonunda, NATO’nun karşı karşıya bulunduğu güvenlik risklerine karşı müttefiklerin terörün her türüyle mücadelede tam dayanışma içinde hareket etmesi gerektiğini vurgulayarak, ortak güvenliğin ancak güçlü iş birliği ve müşterek hareket anlayışıyla sağlanabileceğini ifade etti.

Programın açılışında konuşan Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanı Prof. Dr. İbrahim Kalın ile NATO İstihbarat ve Güvenlikten Sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı Scott W. Bray, uluslararası sistemde giderek karmaşıklaşan tehdit ortamına dikkat çekti. Konuşmalarda, stratejik öngörü kapasitesinin geliştirilmesi, kurumsal adaptasyon, yeni teknolojilerin güvenlik alanına etkileri ve toplumların krizlere karşı dayanıklılığının artırılması gibi konular öne çıktı.

Etkinlik kapsamında gerçekleştirilen panellerde ise NATO’nun siyasi ve askerî karar alma süreçlerinde istihbaratın oynadığı rol, istihbarat diplomasisinin yükselen önemi ve müttefikler arasındaki iş birliği mekanizmaları ele alındı. Ayrıca yapay zekâ, büyük veri analitiği ve diğer yeni teknolojilerin ortaya çıkardığı fırsatlar ile güvenlik riskleri de tartışılan başlıklar arasında yer aldı.

Programın öne çıkan unsurlarından biri de Türkiye’nin NATO ile tarihsel bağlarını hatırlatan sembolik bir diplomasi adımı oldu. Etkinlik sırasında, Türkiye’nin 1960 yılında NATO’ya armağan ettiği ve Bedri Rahmi Eyüboğlu tarafından hazırlanan mozaik panonun özel baskısı, Prof. Dr. İbrahim Kalın tarafından Scott W. Bray’e takdim edildi.

Etkinlik, NATO’nun son yıllarda giderek daha fazla önem verdiği “dayanıklılık” kavramının yalnızca askerî kapasiteyle sınırlı olmadığını bir kez daha ortaya koydu. Kritik altyapıların korunması, siber güvenlik, bilgi güvenliği, teknolojik bağımsızlık ve toplumsal hazırlık düzeyi gibi unsurlar, ittifakın yeni güvenlik yaklaşımının temel bileşenleri arasında görülüyor.

Özellikle Ukrayna Savaşı’nın ardından NATO içerisinde dayanıklılık kavramının daha geniş bir çerçevede ele alınmaya başlanması, istihbarat kapasitesi ile toplumların krizlere uyum kabiliyeti arasındaki ilişkiyi daha görünür hâle getirdi. Bu durum, NATO’nun yalnızca askerî bir ittifak olmaktan öte, hibrit tehditler ve çok boyutlu güvenlik riskleri karşısında kurumsal bütünlüğünü korumaya çalışan bir yapı olarak dönüşüm geçirdiğini gösteriyor.

Ankara Zirvesi öncesinde gerçekleştirilen bu program, ittifakın karşı karşıya bulunduğu yeni nesil güvenlik sınamalarına ilişkin fikir alışverişine zemin hazırlarken, NATO’nun gelecekteki istihbarat ve dayanıklılık stratejilerine ilişkin önemli mesajlar da verdi. Türkiye’nin ev sahipliği yapacağı zirve öncesinde ortaya çıkan bu tartışmaların, ittifakın önümüzdeki dönemde izleyeceği güvenlik politikalarının şekillenmesinde etkili olması bekleniyor.