NATO’nun Temmuz 2026’da Ankara’da düzenlenecek zirvesi öncesinde gerçekleştirilen ziyaret kapsamında Rutte; Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler ile görüşmeler yaptı. NATO Genel Sekreteri ayrıca ASELSAN tesislerinde genç mühendislerle bir araya geldi.  

Rutte, ASELSAN’daki konuşmasında NATO’nun mevcut güvenlik ortamında daha hızlı üretim, daha fazla inovasyon ve müttefikler arasında daha güçlü savunma sanayi iş birliği ihtiyacı bulunduğunu ifade etti. Türkiye’nin özellikle savunma teknolojileri, elektronik harp sistemleri, radar çözümleri ve mühimmat üretimindeki yükselişine dikkat çeken Rutte, ASELSAN’ın bu dönüşümün merkezindeki şirketlerden biri olduğunu söyledi.  

NATO Genel Sekreteri’nin ASELSAN ziyareti, Türkiye’nin yalnızca bölgesel bir üretici değil, NATO’nun savunma sanayi mimarisinde giderek daha merkezi bir aktöre dönüştüğü yönündeki değerlendirmeleri de güçlendirdi. Rutte’nin açıklamalarında özellikle NATO ülkelerinin “birlikte üretim” ve “birbirinden satın alma” yaklaşımını artırması gerektiğini vurgulaması, Türk savunma şirketlerinin Avrupa güvenlik mimarisindeki rolünün daha da büyüyebileceğine işaret etti.  

Ziyaret sırasında Savunma Sanayii Başkanı Prof. Dr. Haluk Görgün ile ASELSAN CEO’su Ahmet Akyol da NATO heyetine eşlik etti. NATO kaynakları, Ankara’da düzenlenecek NATO Savunma Sanayii Forumu’nun ittifak tarihindeki en büyük sanayi etkinliklerinden biri olacağını belirtirken, Türkiye’nin üretim kapasitesi ve Ar-Ge altyapısının ittifak açısından stratejik önem taşıdığı mesajı öne çıktı.  

İtalyan Deniz Kuvvetleri Komutanı Koramiral Giuseppe Berutti Bergotto’nun TB3’lerin Cavour uçak gemisinde kullanılabileceğine ilişkin açıklaması, bu yönelimin tesadüfi ya da geçici bir ilgi olmadığını ortaya koymuştur. Bergotto’nun TB3’ü donanma için bir “güç çarpanı” olarak tanımlaması ise kararın sadece tedarik boyutuna değil, harekât anlayışına işaret ettiğini göstermektedir. Burada esas mesele, bir platformun satın alınmasından ziyade, uçak gemileri ve LHD tipi platformların klasik sabit kanatlı ya da helikopter merkezli yapısına yeni bir katman eklenmesidir. Bu katman; daha düşük maliyetli, daha sürdürülebilir, daha esnek ve gerektiğinde silahlı insansız hava unsurlarıyla desteklenen yeni bir deniz hava gücü anlayışıdır.

Bu gelişmenin zamanlaması ayrıca dikkat çekicidir. Avrupa güvenlik ortamı, son birkaç yılda ardışık krizler ve savaşlar nedeniyle ciddi bir zihinsel dönüşüm yaşamaktadır. Rusya-Ukrayna savaşıyla başlayan yeniden silahlanma eğilimi, İran savaşı sonrasında yalnızca füze savunması, hava savunması ve mühimmat üretimi gibi alanlarda değil; deniz hatlarının korunması, görev grubu savunması, uzaktan gözetleme, insansız sistemlerle düşük maliyetli alan hâkimiyeti ve çok katmanlı caydırıcılık gibi başlıklarda da hız kazanmıştır. Bu çerçevede İtalya’nın TB3 tercihi, klasik bir alım kararından çok, Avrupa’nın güvenlik şoklarına daha hızlı cevap verecek yeni nesil kuvvet yapıları arayışının parçası olarak okunmalıdır. Avrupa Birliği ile NATO arasında savunma iş birliğinin daha da sıkılaştırılmasına yönelik son açıklamalar da bu eğilimi desteklemektedir.

TB3’ün önemini artıran temel unsur, onun yalnızca bir İHA değil, bir konsept taşıyıcısı olmasıdır. TCG Anadolu için geliştirilen kısa pistli gemiden kalkış-iniş yapabilen silahlı insansız hava aracı yaklaşımı, başlangıçta Türkiye’nin kendi operasyonel ihtiyaçlarına dönük özgün bir model olarak görülmüştü. Bugün gelinen noktada ise bu modelin yalnızca Türkiye’ye özgü olmadığı, aksine uçak gemisi, LHD ve çok maksatlı amfibi hücum gemisi işleten birçok ülke açısından çarpan etkisi yaratabilecek bir çözüm sunduğu anlaşılmaktadır. TB3’ün deniz platformlarına entegre edilmesi, bu gemilerin sadece kuvvet intikali ya da amfibi destek aracı değil, aynı zamanda sürekli keşif-gözetleme, hedef tespiti, düşük/yüksek yoğunluklu taarruz, elektronik destek ve ileri angajman kabiliyeti sunabilen yüzer harekât düğümlerine dönüşmesine imkân tanımaktadır. Bu da güvenlik paradigmasında önemli bir kaymayı işaret etmektedir. Platformun değeri artık sadece taşıdığı insanlı uçak sayısıyla değil, taşıdığı otonom ve yarı otonom etki kapasitesiyle de ölçülmektedir.

Bu noktada Baykar’ın zamanlamasının son derece isabetli olduğu görülmektedir. Şirket, TB2 ile taktik savaş alanında, Akıncı ile daha üst segment görev setlerinde, TB3 ile ise deniz konuşlu insansız hava gücünde kendisini yalnızca üretici değil, yeni nesil konseptlerin geliştiricisi olarak konumlandırmıştır. Avrupa ülkeleri bugün yüksek maliyetli ve sınırlı sayıda insanlı hava platformuna dayanan klasik modellerin yanına, daha çevik, daha geniş konuşlandırılabilir ve daha az riskli çözümler eklemeye çalışmaktadır. TB3 tam da bu dönüşüm ihtiyacına karşılık vermektedir. Dahası, bu sistem Avrupa’ya dışarıdan sadece satın alınan bir ürün olarak değil, yerel sanayi ortaklığıyla bütünleşen bir çözüm olarak sunulmaktadır. Baykar’ın Leonardo ile kurduğu ortaklık da bu sebeple yalnızca ticari değil, stratejik değere sahiptir.

Baykar ile Leonardo arasında kurulan ortaklık, bu tedarikin neden sadece teknik bir tercih değil, aynı zamanda bir güvenlik yönelimi olduğunu açıkça göstermektedir. İki şirketin ortak girişimi, Türk savunma sanayiinin Avrupa güvenlik ve endüstriyel altyapısına daha doğrudan bağlanmasının önünü açmaktadır. Bu model sayesinde Türkiye, Avrupa’ya yalnızca platform sağlayan bir dış tedarikçi olarak değil; ortak geliştirme, ortak üretim, bakım-idame ve görev sistemi entegrasyonu sunabilen bir ortak olarak girmektedir. Bu da TB3 tedarikini, Avrupa’nın Türkiye’ye bakışında savunma sanayii merkezli yeni bir yakınlaşmanın somut göstergelerinden biri hâline getirmektedir. Böyle bir sürecin yalnızca hava platformlarıyla sınırlı kalmayacağı, orta vadede sensörlerden görev yazılımlarına, deniz insansız sistemlerinden komuta-kontrol mimarilerine kadar genişlemesi kuvvetle muhtemeldir. Bu değerlendirme, mevcut sanayi iş birliği zemininden yapılan analitik bir çıkarımdır.

Nitekim bunun işaretleri şimdiden görülmektedir. HAVELSAN’ın İtalya merkezli ortaklarla insansız ve hibrit deniz platformları alanında geliştirdiği iş birliği, Türk savunma sanayiinin Avrupa’ya açılımının tek bir şirket ya da tek bir hava platformuyla sınırlı olmadığını göstermektedir. Bu hat, yakın gelecekte hava-deniz bütünleşik insansız sistem mimarilerinin, yani sadece TB3 benzeri platformların değil, insansız deniz araçları ve ağ merkezli komuta-kontrol çözümlerinin de Avrupa güvenlik ortamında daha fazla karşılık bulabileceğini düşündürmektedir. Bu nedenle İtalya’nın TB3 yönelimi, daha büyük bir dönüşüm dalgasının ilk görünür adımlarından biri olarak değerlendirilmelidir.

Bu gelişmenin sadece Avrupa Birliği boyutunda değil, NATO çerçevesinde ele alınması gerekir. Çünkü bugün Avrupa’nın temel güvenlik sorunu, yalnızca daha fazla savunma harcaması yapmak değil; bunu hangi kabiliyetlere, hangi hızla ve hangi uyumluluk standardıyla dönüştüreceğidir. TB3 gibi deniz konuşlu insansız sistemler, NATO’nun müşterek harekât mantığı açısından da önemli avantajlar sağlamaktadır. Bunlar arasında görev gruplarının ileri gözü olma, düşük yoğunluklu tehditlere karşı daha sürekli gözetleme sunma, insanlı platformların yükünü hafifletme ve pilot kaybı riski olmaksızın deniz-hava etkileşimini genişletme gibi unsurlar bulunmaktadır. TB3’ün NATO’nun Steadfast Dart 26 tatbikatında TCG Anadolu’dan görev icra etmiş olması, bu konseptin sadece ulusal değil, ittifak düzeyinde de görünürlük kazandığını ortaya koymuştur. Dolayısıyla İtalya’nın yönelimi, NATO’nun gelecekteki deniz harekât mimarisinde insansız sistemlere daha fazla yer açılacağının da işaretlerinden biri olarak görülebilir.

Bütün bunların diplomatik ve jeopolitik sonuçları da olacaktır. Türkiye’nin Avrupa güvenlik ekosistemine savunma sanayii üzerinden yeniden ve daha güçlü biçimde eklemlenmesi, özellikle Doğu Akdeniz bağlamında Yunanistan açısından yeni bir rahatsızlık alanı doğurabilir. Atina’nın son dönemde ABD, İsrail ve Fransa ile geliştirdiği savunma ilişkileri, zaten Türkiye’nin artan bölgesel etkisini dengeleme arayışının parçaları olarak okunmaktadır. Türkiye Batı güvenlik mimarisine savunma teknolojileri üzerinden daha fazla yaklaşırken, Yunanistan’ın da kendisini dengeleyici bloklarla tahkim etmeye çalışması muhtemeldir. Bu durum, Doğu Akdeniz’de güvenlik mimarisinin yalnızca deniz yetki alanları ya da enerji rekabeti üzerinden değil, tedarik zincirleri, ortak savunma üretimi, hava-deniz otonom kabiliyetleri ve ittifak içi siyasi yönelimler üzerinden de yeniden şekillendiğini göstermektedir. Bu, bugünden kesinleşmiş bir sonuç değil; ancak mevcut eğilimlerin güçlü biçimde işaret ettiği bir stratejik istikamettir.

Burada asıl dikkat çekici olan husus, görece sınırlı gibi görünen bir tedarik kararının bölgesel ve ittifak ölçeğinde çok katmanlı sonuçlar üretebilmesidir. İtalya’nın TB3 yönelimi, Avrupa’nın savaş sonrası güvenlik zihniyetinde hız, çeviklik ve ölçeklenebilirlik ihtiyacının ne kadar öne çıktığını göstermektedir. Aynı zamanda Türkiye’nin savunma sanayiinde ulaştığı noktanın artık yalnızca ihracat başarısı değil, doktrin etkisi doğurduğunu da kanıtlamaktadır. TCG Anadolu için geliştirilen bir yaklaşımın başka donanmalar için de uygulanabilir görülmesi, Türk savunma sanayiinin yalnızca ürün değil, konsept ihraç etmeye başladığını göstermektedir. Bunun devamı, yakın gelecekte insansız deniz araçları, müşterek görev ağları, deniz-hava entegre taarruz/gözetleme mimarileri ve daha ileri otonom sistemler alanında yeni ortaklıklara kapı aralayabilir.

Sonuç olarak İtalya’nın TB3 tedariki, yalnızca bir platform alımı değildir. Bu adım, Avrupa’nın değişen güvenlik paradigmasına verdiği cevabın, deniz hava gücünün yeniden tanımlanmasının, NATO’nun insansız sistemleri daha merkezi bir role yerleştirmeye başlamasının ve Türkiye’nin Batı güvenlik mimarisinde savunma sanayii üzerinden yükselen ağırlığının somut göstergelerinden biridir. İlk bakışta teknik görünen bu karar, gerçekte Akdeniz’den NATO’ya, Avrupa savunma sanayiinden bölgesel diplomatik dengelere kadar uzanan geniş bir etki alanı üretmektedir. Bu yüzden İtalya’nın TB3 yönelimi, yalnızca bugünün tedarik haberi olarak değil, yarının güvenlik paradigmasını şekillendiren eşiklerden biri olarak değerlendirilmelidir.

Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dmitry Medvedev’in, bu tesis listesinin Rus Silahlı Kuvvetleri için “potansiyel hedefler” anlamına geldiğini açıkça söylemesi, Moskova’nın artık Avrupa’nın Ukrayna’ya verdiği desteği sadece siyasi veya lojistik bir destek olarak değil, doğrudan savaşın operasyonel uzantısı olarak tanımladığını ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, savaş alanını fiilen genişletmeden psikolojik ve stratejik olarak genişletme çabasıdır. Başka bir ifadeyle Rusya, Avrupa’nın Ukrayna’ya verdiği teknik ve endüstriyel desteği “arka cephe” statüsüne indirgemekte, dolayısıyla bu desteği meşru hedef haline getirebilecek bir söylem zemini inşa etmektedir.

Burada asıl kritik mesele açıklamanın içeriğinden çok zamanlamasıdır. Çünkü bu mesaj, yalnızca askeri bir uyarı değil; aynı zamanda Avrupa kamuoyunun tehdit algısını şekillendirmeye yönelik çok katmanlı bir stratejik iletişim hamlesi görünümündedir. Özellikle Donald Trump’ın NATO’ya bağlılık konusunda yarattığı belirsizliğin yeniden yoğunlaştığı bir dönemde, Avrupa toplumlarına “Ukrayna’ya destek verdikçe savaşı kendi topraklarınıza çekiyorsunuz” mesajı verilmek isteniyor olabilir. Bu durumda Moskova’nın amacı, Avrupa içinde zaten büyümekte olan savunma yükü, güvenlik maliyeti ve savaş yorgunluğu tartışmalarını daha da alevlendirmek olacaktır.

Bu çıkışın bir diğer boyutu, küresel güç projeksiyonu ile ilgilidir. ABD ve İsrail’in İran sahasında yaşadığı stratejik ve siyasi sarsıntıların ardından, uluslararası sistemde güç gösterisinin yeniden öne çıktığı bir eşikte Rusya kendi caydırıcılık profilini daha geniş bir coğrafyada yeniden tahkim etmek istiyor olabilir. Böyle bir senaryoda Moskova, yalnızca Ukrayna cephesinde değil, Avrupa’nın karar alma psikolojisi üzerinde de baskı kurarak “krizi tırmandırma kapasitesi olan taraf” imajını pekiştirmeyi hedefliyor olabilir. Bu, klasik anlamda askeri tırmandırmadan ziyade, tırmandırma ihtimalinin kendisini stratejik bir araç olarak kullanma yöntemidir.

Bununla birlikte Rusya’nın bu söylemi, doğrudan savaş arayışından ziyade müzakere öncesi baskı kurma stratejisi olarak da okunabilir. Avrupa’daki üretim ağlarını ve tedarik zincirlerini açıkça hedef göstermek, bir yandan Ukrayna’ya verilen desteğin maliyetini artırırken diğer yandan Batı başkentlerine “bu savaşın derinleşmesi sizin de doğrudan güvenlik sorununuz haline gelir” mesajı vermektedir. Eğer Moskova mevcut cephe dengelerini kendi lehine yeterince olgunlaştırdığına inanıyorsa, bu tür açıklamalar kontrollü bir korku iklimi üreterek daha elverişli bir barış veya ateşkes zeminini zorlamaya dönük olabilir. Özellikle Avrupa’da kamuoyunun, sanayi altyapısının ve kritik tesislerin hedef olabileceği endişesi büyütülürse, Ukrayna’ya desteğin kapsamı ve sürdürülebilirliği daha sert biçimde tartışılmaya başlanabilir.

Rusya’nın Avrupa güvenlik algısını manipüle etme çabası burada merkezi önemdedir. Çünkü bu açıklama, yalnızca askeri bir envanter sunumu değil; Avrupa toplumlarına yöneltilmiş bir psikolojik operasyon niteliği de taşımaktadır. “Güvenliğinizin gerçek tehdidi Rusya değil, Ukrayna ile kurduğunuz ortaklıklardır” fikri, Moskova’nın Batı içindeki görüş ayrılıklarını derinleştirmeye dönük klasik stratejisinin güncel bir uzantısıdır. Bu nedenle açıklama, aynı anda hem caydırıcı hem bölücü hem de müzakereye zemin hazırlayıcı bir araç olarak işlev görebilir.

Sonuç olarak Rusya’nın bu çıkışı için tek bir motivasyondan söz etmek zordur. Moskova aynı anda birden fazla hedefi gözetiyor olabilir: Avrupa’yı psikolojik baskı altına almak, NATO içindeki kırılganlıkları derinleştirmek, savaşın maliyetini Avrupa toplumlarının gündemine taşımak, kendi güç projeksiyonunu genişletmek ve uygun koşullar oluşursa Ukrayna dosyasında daha avantajlı bir barış zemini aramak. Bu nedenle sorunun cevabı belki de tek bir seçenekte değil, hepsinin kesişiminde yatmaktadır. Zamanlama ise bize şunu göstermektedir: Rusya artık yalnızca cephede değil, Avrupa’nın güvenlik zihninde de savaşmaktadır.

Güney Kıbrıs’ta İngiltere’nin egemen üs bölgesi içinde yer alan RAF Akrotiri’nin İran yapımı olduğu belirtilen kamikaze İHA’larla (İngiltere Savunma Bakanlığına göre Şahid tipi) vurulması, hasar boyutu ne olursa olsun iki nedenle stratejik değer taşıyor:

• Operasyonel düğüm etkisi: Akrotiri yalnızca bir üs değil, bölgesel hava operasyonlarının lojistik ve harekât ritmini belirleyen bir merkez pozisyonu taşıyor. Lokasyonu itibarıyla İsrail ve Doğu Akdeniz etki alanına hâkim. Her ne kadar İngiltere savaşa dahil olmayacağını beyan etse de ve şimdiye kadar aksi bir tutum içine girmese de İngilizler gelişmeleri oradan takip ediyor olabilir. Savaşa dahil olmayan bir ülkenin üsse saldırılması, eğer bilinen bir istihbarat yoksa şüpheli ya da fevri. Zira İngiltere’nin dronun İran’dan kalkmadığı konusundaki açıklaması, onların da bunu sorguladığını gösteriyor. Ya da “gerçek faili biliyoruz” demenin başka bir yolu.
• Eşik aşımı: Çatışmanın savaşın orijinal hattından çıkarak “Avrupa toprağı” sayılan (AB üyeliğinden kaynaklı) bir noktaya dokunması, kamuoyunda ve başkentlerde yakın tehdit algısını büyütecektir.

Bu noktada saldırının fail zinciri tartışmalı kalabilir: “Doğrudan İran” mı, “İran yapımı sistemler kullanan vekil aktör” mü, yoksa “İngiltere’yi ya da AB’yi savaşa sokmak isteyen bir başka unsur ” mu? Sahadaki pratik sonuç değişmiyor. İHA ya da saldırı tehdidi, Doğu Akdeniz’de özellikle Avrupa güvenlik mimarisini yeniden düzenliyor.

Birçok Avrupa ülkesi için en kritik kırmızı çizgi, İran’a yönelik saldırılara doğrudan iştirak ederek savaşın tarafı gibi görünmekti. Buna karşılık Güney Kıbrıs’ta tablo biraz değişti. Konu, başından beri başkasının saldırısını desteklemek değil, Avrupa’nın (ve müttefiklerinin) sahadaki unsurlarını savunmak olarak çerçevelenmişti. Çünkü savunma, siyaseten ve hukuken daha düşük maliyetli bir zemindir. Ayrıca Avrupa Birliği içinde İspanya’nın tehditlere rağmen net vetosu ve münferit açıklamalar dışında henüz ortak bir “savunma” duruşu sergilenmemişti. Bu arada hala da sergilenmiş değil…

Bununla birlikte, uzak bir coğrafyada yüksek yoğunluklu çatışmaya “gönüllü taraf olmak” ile, kendi yakın çevrende somut bir saldırı tehdidine karşı tedbir almak aynı kamuoyu tepkisini üretmez. Güney Kıbrıs vakası, soyut jeopolitik tartışmayı somut bir güvenlik gündemine dönüştürmüştür.

Peki ne oldu, ne olacak?

Güney Kıbrıs sonrası görülen konuşlandırmaların ortak noktası, paketlerin taarruz değil savunma ağırlıklı olmasıdır. Bu yaklaşım, ABD–İsrail harekâtını meşru gören ve mesafeli duran ülkelerin dahi Güney Kıbrıs başlığında aynı hatta yaklaşabilmesini sağlamıştır.

Üssün sahibi olan İngiltere’nin yaklaşımı saldırıya katılmama vurgusunu korurken, RAF Akrotiri’nin savunmasına dönük hava savunma kabiliyetleri ve karşı-İHA unsurları ile takviyeyi öne çıkarıyor. Bu paket hala “Taraf değiliz; fakat üslerimize ve unsurlarımıza dokunulduğunda savaş değil ancak sahaya dahi oluruz.” Mesajını koruyor.

Fransa’nın gönderdiği/konuşlandırdığı unsurlar, ada çevresinde anti-drone / anti füze katmanı ve deniz platformlarıyla hava sahası kontrolünü güçlendirmeyi hedefliyor. Bu, Paris’in klasik yaklaşımıyla uyumlu: “Savaşa dahil olmadan, kriz çevresinde askeri ve siyasi ağırlık koymak.”

Garantör ülke konumundaki Yunanistan’ın konuşlandırmaları; hava devriyesi ve deniz unsurlarıyla Doğu Akdeniz’de risk yönetimi çerçevesine oturuyor. Bu aynı zamanda iç politikada yakın çevrede güvenlik boşluğu bırakmama mesajıdır. Ancak oradaki durum Yunanistan’ın yutacağı lokmadan büyük olduğu için zaten diğer Avrupa ülkeleri duruma dahil olmuştur.

Türkiye Ekseni

Türkiye’ye doğru seyrederken Akdeniz’deki NATO hava savunma unsurları tarafından vurulan ve parçaları Hatay’a düşen füzenin sesinin bile Türkiye’deki diplomatik refleksleri harekete geçirdiği bir noktada aslında hem NATO hem AB’nin endişeleri var.

• İran’ın sınır komşusu Türkiye bir NATO ülkesi. Türkiye’ye dönük bir saldırıda (bu İncirlik bile olsa) Türkiye’nin kayıtsız kalmayacağı hem münferiden tepki göstereceği hem de Washington Antlaşması’nın 5’inci maddesini gündeme getirerek 4’üncü maddeyi uygulamaya sokması savaşı bir anda NATO’nun savaşı yapabilir. Bunu İsrail ve ABD ister mi, çıkarlarına yakın vadede uyuyor mu henüz konuşmak için erken. Ancak bu durum İran için de NATO için de tehlike çanları demek. Çünkü Türkiye savaşa girerse iş değişir. Zaten İran devletinin açıklamaları da Amerikan Savunma Bakanının açıklamaları da Türk hava sahasının dikkatle korunması da bunu destekler nitelikte. Zaten İran’daki PKK terör örgütü uzantılarının kara harekâtında kullanılacağı söylentileri de savaşın Türkiye ekseninde planlanmadığını gösteriyor. Şu da var… Eğer PKK destecisi Kürt topluluklar Tahran’da yönetime doğru yürürse Türkiye buna da kayıtsız kalmayacaktır.
• Güney Kıbrıs AB üyesi. Avrupa’nın güvenlik denklemleri içinde Güney Kıbrıs İran ya da vekilleri tarafından vurulursa bu Avrupa’nın doğrudan meselesi olacaktır. Bu nedenle Fransa’nın başta olmak üzere diğer AB ülkelerinin münferiden konuya angaje olması, aslında AB’nin angaje olmak istememesi ile ölçeklenebilir. Garantör ülke Yunanistan’ın Kıbrıs meselesi çözümünde neden “büyük abileri” üzerinden diplomasi yürüttüğü kendi yavrusunu koruyamamasından okunmalıdır. Bu durum Türkiye’nin diplomatik açıdan lehinedir.
• AB Türkiye’yi sevdiğinden savunmaz. Aynı zamanda İran üzerinden gelebilecek göç dalgasının engellenmesi için de Türkiye’ye ihtiyacı var. Dolayısıyla en başından masada tutulan ve korunan bir Türkiye Avrupa güvenliği için elzemdir. Zaten Türkiye’nin ikinci bir ülkenin savaş göç dalgasının karşılayacak gücü var mıdır, o da soru işareti…

Bu konuyla ilgili analizleri gelişmeler oldukça genişleteceğiz.

Zaman en büyük karar vericidir.

Avrupa güvenlik mimarisi, yüksek yoğunluklu çatışma riskini yeniden ciddiye aldıkça, kara kuvvetlerinin modernizasyonu yalnızca en iyi platform arayışı olmaktan çıktı. Artık asıl odak; hızlı tedarik, hazırda bulunurluğun yüksekliği, idame-ikmal sürekliliği ve yerel sanayi tabanı üzerinden sürdürülebilirlik olarak öne çıkıyor. Avrupa savunma sanayisinin kara ayağının belli merkezlerde toplanması ve modernizasyonun aynı anda herkese yetişemeyeceği zaten bilinen bir gerçekti ve Macaristan bunu  erken farkedip Nurol Makina ile işbirliğini idealize ediyor.

Zaten 4×4 taktik tekerlekli zırhlı araç sınıfı, NATO’nun sahada en hızlı ölçekleyebildiği kuvvet çarpanlarından biri. Modüler görev paketleriyle personel taşıma, keşif-gözetleme, komuta-kontrol, silah taşıyıcı gibi rollere evrilebilmesi, aynı platform ailesinde lojistik ortaklık yaratması ve özellikle EYP/mayın tehdidine karşı koruma kabiliyeti bu sınıfı öne çıkarıyor.

GİDRAN/Ejder Yalçın Başarısı: “Araç Satışı” değil, “Platform Ailesi” ihracatı

Öncelikle GİDRAN, tek bir ürün değil, Ejder Yalçın 4×4 hattının Macar doktrinine ve envanter ihtiyaçlarına uyarlanmış bir türevi olarak okunmalı. Buradaki kritik ihracat dili aynı platform altyapısı üzerinde görev çeşitliliği üzerine kuruluyor. Çünkü bir operasyonel ve hatta bu vakada motorize/mekanize birlik tek tipe yaklaşabildiğinde eğitim, bakım, yedek parça, depo yönetimi ve rotasyon planlaması maliyetleri düşüyor. Saha geri beslemesiyle gelişen modeller ya da modifikasyonlar, Avrupa ordularının kısa sürede sahaya inen, sonra iteratif modernizasyonla olgunlaşan tedarik yaklaşımıyla da uyum gösteriyor. Bu yaklaşıma yaşam döngüsü temelli ortaklık da denebilir. Bu nedenle GİDRAN Programı, Türkiye’nin Avrupa’da “tek kalem satış” yerine kabiliyet paketleri satabildiğini gösteren bir referans noktasıdır.

Kuşkusuz Otokar’ın Romanya’da yönettiği Cobra II tedarik programı da bunun bir türevi olarak gösterilebilir, ancak oradaki süreç başından itibaren bir “böyle olursa iş olur” koşuluyla ilerlediği için bunu bir iş birliği fırsatı mı yoksa taviz olarak mı göreceğiz, bunu zaman gösterecek. Ama öyle ya da böyle Otokar’ın Romanya’da bir şirketi edinmesine yol açması bile Türkiye için önemlidir.

GİDRAN’a geri dönersek…

AB savunma ekosisteminde son dönemde belirginleşen eğilim, dışarıdan alım yerine Avrupa içinde üretim, montaj, entegrasyon ve bakım kapasitesini artırmak. Bunun iki temel nedeni var:

• Tedarik güvenliği ve stratejik özerklik; yani kriz anında parça, bakım, modernizasyon ve üretim temposunu içeride tutmak.
• Ekonomik-siyasi meşruiyet, yani savunma harcamalarının ulusal/AB sanayisine geri dönüşünü görünür kılmak.

GİDRAN programının Macaristan merkezli üretim/entegrasyon ayağı, tam da bu AB refleksini karşılıyor. Türkiye açısından bu, Avrupa pazarına erişimde ürün performansının yanına yerel idame, yerel üretim ve yerel tedarik gibi kalemleri de koyuyor. Yani aslında bir üründen ziyade bir kapasite kazanmak bunun adı. Macaristan’a kapasite kazandırmanın stratejik anlamı ise müşteriden ortağa dönüşüm demek. Bu tür ortak üretim projelerinin asıl değeri, yalnız teslimat sayılarında değil, Macaristan’ın savunma sanayi ekosistemine eklenen katmanlarda ortaya çıkıyor.

Bu sayede Macaristan “alıcı ülke” olmaktan çıkıyor, bölgesel bir üretim–entegrasyon merkezi olma potansiyeli kazanıryor. Türkiye’nin kazanımı ise basit: Avrupa’da kalıcı bir müşteri ilişkisi yerine ortak çıkar üreten endüstriyel bağ kurmak ve üçüncü ülkelere ortak ihracat.

Bir başka deyişle, GİDRAN modeli ölçeklenebilirse, ortaya çıkacak şey yalnızca “Macaristan envanteri” değildir; Türk platformunun Avrupa içinde üretim kimliği kazanmasıdır. Savunma projeleri, doğası gereği uzun soluklu ilişkiler üretir. Zırhlı araç hattı; eğitim, bakım, modernizasyon, simülasyon, elektronik entegrasyon, haberleşme, yedek parça tedariki gibi başlıklarla zaman içinde genişler. Dahası konfigürasyonlar ve alt sistemler üzerinden birçok alt yükleniciye de ihracat kapısı aralanır.

Bu nedenle GİDRAN gibi programlar, bir araç ihracatı değil, endüstriyel bir nüfuz alanı üretir.

Sonuç olarak…

GİDRAN/Ejder Yalçın hattının Avrupa’daki anlamı net. Türkiye, Avrupa pazarında sadece araç sağlayan bir aktör değil; ortak üretim, idame-ikmal ve kapasite inşası üzerinden güvenlik mimarisine yerleşen bir “endüstriyel ortak” konumuna ilerliyor. Bu çizgi sürdürülebilir kılınırsa, NATO’nun kara gücü modernizasyonu ile AB’nin sanayi refleksi arasında Türkiye merkezli, Avrupa içinde ölçeklenebilir bir savunma köprüsü oluşabilir.

Raporun en kritik kırılımı ihracat tarafında görülüyor. İhracat sözleşmeleri 2,1 milyar ABD dolarına ulaşarak yıllık bazda yüzde 104 artmış görünüyor. Bu artış, ASELSAN’ın uluslararası pazarlarda ürün ve çözüm kabulünün hızlandığını; sipariş kompozisyonunun döviz bazlı ağırlığının artmasıyla birlikte finansal dayanıklılığın güçlendiğini düşündürüyor. Alınan iş/satışlar oranının 2,2 seviyesine yükselmesi ise, şirketin satışlarının üzerinde sipariş üretmeye devam ettiğini ve büyüme görünürlüğünü artırdığını gösteren net bir sinyal.

Operasyonel kârlılık tarafında “verimlilik yılı” vurgusu rakamlara yansımış durumda. FAVÖK marjı yüzde 26,2 seviyesine yükselirken, bilanço tarafında kaldıraç düşürülmüş görünüyor: Net borç/FAVÖK oranının 0,53’ten 0,30’a gerilemesi, net borçta kayda değer bir azalma ve net finansman maliyetinde belirgin bir düşüş ile birlikte değerlendirildiğinde, büyüme sürerken finansal riskin azaltıldığı “kaliteli büyüme” resmini destekliyor.

Nakit üretimi ve yatırım döngüsü de güçlü bir görünüm sunuyor. Operasyonel nakit akışındaki artış ve serbest nakit akışının pozitif seviyelerde korunması, aynı yıl hızlanan yatırım temposunun finansmanında kritik rol oynuyor. Bu kapsamda AR-GE harcamalarının 1,36 milyar ABD dolarına yükselmesi ve seri üretime yönelik yatırımların 372 milyon ABD dolarına çıkması, ASELSAN’ın artan talebi kapasite darboğazına dönüştürmeden yönetmek üzere “sipariş/backlog artışı → kapasite yatırımı → teslimat ivmesi” zincirini güçlendirmeye odaklandığını gösteriyor.

ADDR perspektifinden bakıldığında 2025 sonuçları, ASELSAN’ın ihracat merkezli sipariş büyümesini marj ve nakit disiplinini kaybetmeden sürdürdüğünü, aynı anda AR-GE ve seri üretim kapasitesine agresif yatırım yaparak 2026–2027 döneminde teslimat kabiliyetini artırmaya hazırlandığını ortaya koyuyor. Önümüzdeki dönemde izlenmesi gereken başlıklar ise artan yatırım temposunun proje teslimat performansı ve kaliteye etkisi, backlog yönetimi ve ihracat sözleşmelerindeki ivmenin sürekliliği olacak.

Grönland’ın Gerçek Sahibi Kim?

Grönland’ın Danimarka ile kurumsal bağının kırılma noktası 1814 olarak kabul ediliyor. Napolyon Savaşları sonrası Kiel Antlaşması ile Danimarka-Norveç birliği çözülürken, Grönland Danimarka tacında kaldı. Bu, modern dönemde Ada’nın Danimarka egemenlik alanına bağlanmasının temel dönüm noktası kabul ediliyor.

ABD’nin askeri varlığı ise II. Dünya Savaşı sırasında ivme kazandı. 1941’de, Danimarka’nın işgali şartlarında ABD-Danimarka arasında yapılan uzlaşılar ABD’ye Grönland’da savunma amaçlı tesisler kurma ve konuşlanma imkanını açtı ve Soğuk Savaş’ta bu varlık kalıcı bir mimariye dönüştü.

1951 yılında ABD ve Danimarka tarafından imzalanan NATO çerçevesiyle uyumlu “Grönland’ın Savunulması” anlaşması günümüze uzanan hukuki omurgayı oluşturdu. Bu metin, ABD’nin savunma tesisleri ve faaliyetleri için geniş bir hareket alanı tanırken egemenliğin Danimarka’da olduğunu vurgulayan çerçeveyi de korudu.

Bu dönemin en somut ve en taktik/stratejik çıktısı Thule (Pituffik) Hava Üssü olarak öne çıkıyor. Üs, Soğuk Savaş boyunca erken uyarı ve stratejik gözetleme kabiliyetleriyle kritik rol oynadı ve 2023’te ABD Space Force vurgusuyla “Pituffik” adıyla yeniden markalandı.

Siyasi statüdeki temel eşikler ise şu gelişmelerle geçildi:

• 1953: Danimarka Anayasası ile Grönland’ın sömürge statüsü sona erdirilerek Danimarka Krallığı’na doğrudan entegre edildi.
• 1979: “Home Rule” referandumu ile yerel yönetişim yetkileri genişledi ve Grönland’ın özerk yetki devri adım adım kurumsallaştı.
• 2009: “Self-Government Act” ile özerklik derinleşti ve Grönland’ın bağımsızlığa giden süreçte referandum seçeneğinin çerçevesi daha görünür hale geldi.

Aslında bu tablo, bugün yaşanan krizin “yeni” değil; uzun süreli bir güvenlik-özerklik-iktisat üçgeninin güncel bir kırılması olduğunu gösteriyor. Asıl sorular ise: Grönland gerçekten bağımsız olmak mı istiyor? Danimarka’ya bağlı bir özerklik mi? Yoksa Amerikan toprağı olmak mı?

Buna bakacağız…

Neden Bu Kadar Önemli?

Teknik olarak biz buz parçası olan Grönland neden bu kadar önem arz ediyor? Grönland’a ayaklarınız zeminine basıyorken bir buzul muamelesi yapabilirsiniz. Ancak bir atlas üzerinde ya da Ay’a çıkıp bakarsanız, Grönland’ın jeopolitik önemini üç katmanda okuyabilirsiniz:

Birinci Katman: Dünyanın şeklinden doğan coğrafi konum, Grönland’a ABD ve Avrupa kıtaları arasındaki en kısa yolun dinlenme tesisi olma özelliği kazandırıyor. Daha profesyonel bir dille Kuzey Amerika–Avrupa hattında stratejik bir köprü ve Arktik’e açılan bir ileri karakol demek de doğru olabilir. Bu da Ada’nın ABD balistik füze savunması ve erken uyarı zinciri açısından kritik konumunu ayrıca vurguluyor. Buna bir de küresel ısınma sonucu kopan buzul parçaları nedeniyle yeni açılan deniz yollarını dahil edersek, ABD’ye kolay ulaşımı teşvik edecek bir lojistik sorun ortaya çıkıyor ve ABD’nin zor erişilebilirliğe dayalı stratejik güvenlik kuralı çökmeye başlıyor.

İkinci Katman: GIUK (Greenland–Iceland–UK / Grönland-İzlanda-Birleşik Krallık) hattı, askeri literatürde bir dar boğaz olarak geçer. NATO’nun Soğuk Savaş’tan beri denizaltı hareketliliği ve Kuzey Atlantik deniz ulaşım hatlarını izleme/denetleme çabalarında bu hat yapısal bir referanstır.

Üçüncü Katman: Rusya’nın Arktik’te artan askeri görünürlüğü ve Çin’in kendisini “near-Arctic state” olarak konumlayıp kutup rotaları/altyapı söylemi geliştirmesi, Grönland’ı yalnızca Danimarka’nın değil NATO’nun da “yüksek kuzey” gündeminde üst sıralara taşıyor. Ancak Danimarka’nın zaten NATO üyesi olması bu garantörlüğü sağlarken ABD’den gelen derin müdahil olma söylemleri, işin küresel rekabet boyutu dışında başka bacakları olduğunu net bir şekilde gösteriyor. Dolayısıyla, nadir elementler ve çeşitli yer altı zenginliklerinin var olduğu iddiasını bu noktada es geçmemek gerekiyor.

Trump ve “Bağlanma Sorunu”

Trump’ın Grönland’a dönük yaklaşımı 2019’da “satın alma” fikriyle gündeme gelmişti. Son günlerde ise tartışma, daha sert ve daha kapsamlı seçeneklere evrilmiş görünüyor. Bazı haber kaynaklarına göre Trump yönetiminde, içinde Grönlandlılara kişi başı toplu ödeme (10 bin–100 bin dolar aralığında) gibi, Danimarka’dan kopuşu teşvik etmeye dönük fikirlerin masaya geldiğini aktarıyor. Özerk bir topluluğa para karşılığı ayrılık ya da tersinden bakıldığında bağlılık teklif etmek, üstelik bunu NATO’nun kurucu üyelerinden birine ait bir ülkeye yapmak ne kadar etik tabiki tartışmayacağız.

Danimarka Başbakanı Frederiksen’in “ABD’nin el koyması NATO’nun sonu olur” minvalindeki uyarısı ve Avrupa liderlerinin “geleceğe yalnız Danimarka ve Grönland karar verir” çizgisinde pozisyon alması, krizin transatlantik ilişkilerde güven bunalımına dönüşebileceğini de gösteriyor.

İtalya Başbakanı Meloni’nin dahi “askeri güç” ihtimalini dışlayıp NATO’nun Arktik’te daha güçlü rol üstlenmesini savunması, Avrupa tarafında “egemenlik ve NATO iç disiplin” ikilisinin öne çıktığını teyit ediyor.

Bu satırların yazarı olarak zincirleme bir konunun da altını çizmek istiyorum.

Grönland’ta ABD’nin istediğini elde etmesi, gerçek anlamda Kanada için de risktir. Kanada’nın 51’inci eyalet yapılma tartışması, Grönland ABD toprağı olduğunda  masaya konacak bir diğer kriz konusudur.

Sonuç olarak, Grönland’te tartışılması gereken konu öncelikle NATO’nun güvenlik mimarisi içindeki pozisyonudur ve herhangi bir aksiyonun temel ve kolektif amacı Kuzey Atlantik’in güvenliği olmalıdır. Bunun dışındaki diğer bütün seçenekler, bir Amerikan İmparatorluğu’nu tesis etme çabası olarak tarihe geçecektir.

Rusların bir konuda hakkını teslim edelim: Muharebe sahasındaki başarısızlıklar karşısında hızlıca ders çıkarıyor, yeniden düzenleme yapıyor ve değişim gerçekleştiriyorlar. Geçmişten gelen bilgilerimdeki “statükocu, değişime kapalı Rus komutan” profiline artık daha az rastladığımı görüyorum.

Rusya, dronlar ve füzeler desteğinde; teknolojik uyarlamalar ve taarruz taktiklerindeki değişimle desteklenen yeni bir harekât anlayışı sayesinde 2025 yılında ortalama ilerleme hızını artırdı.

ISW’nin yayımladığı raporlara göre:

• Rus kuvvetlerinin Ukrayna’da 4.831 km² alanı ele geçirdiğini (Ruslar 2024 yılında 3.604 km² alanı ele geçirmişti) ve Ukrayna kuvvetlerinin Kursk Oblastı’nda ele geçirdiği yaklaşık 473 km² alanın geri alındığını gösteren kanıtlar bulunmaktadır.
• Rusya’nın Ukrayna’daki kazanımları, Ukrayna topraklarının %0,8’ine denk gelmektedir.
• Ukrayna kaynaklarına göre Rus kuvvetleri 2025 yılı boyunca 416.570 personel zayiatı vermiş; Ukrayna ve Kursk Oblastı’nda ele geçirilen her km² için ortalama 78 zayiat oluşmuştur.
• Rusların tüm cephe boyunca 2024’te ortalama ilerleme hızı günlük 9,87 km² iken, 2025’te ortalama günlük ilerleme hızı 13,24 km² seviyesine çıkmıştır.
• Rusların 2025 yılı boyunca ilerleme hızı değişkenlik göstermiş; Kasım ayında günde 20,99 km² ile en yüksek seviyeye ulaşmış, Ekim ayında günde 8,8 km² seviyesinde kalmış, Aralık ayında ise günde 15 km² seviyelerine kadar yavaşlamıştır.
• Rus kuvvetleri, 2025 sonbaharından itibaren taarruzlarında kontrollü ilerlemeyi mümkün kılan; uzun süreli dron-füze ateşiyle taarruzları içeren hava müdahalesi (BAI) harekâtına, taktik seviyedeki müdahale çabalarına, sızma görevlerine ve genel olarak küçük; ancak şartlar oluştuğunda büyük birlik taarruzlarına dayanan yeni bir harekât uygulamasını kullanmaya başlamıştır.
• Rusların artık muharebe sahasında Ukrayna’ya kıyasla çok daha etkin şekilde dron, SİHA ve İHA’ları tüm cephe boyunca kullandığı görülmektedir.
• Rusların, dronsavarların etkilerine ve elektronik/manyetik taarruzlara maruz kalmamak için fiber optik İHA üretimini artırdığı; fiber optik İHA’ların menzilini 7 km’den 20 km’ye çıkardığı değerlendirilmektedir.
• Rusların görüş menziliyle sınırlı birinci şahıs görüş (FPV) dronlarının menzilini taşıyabilen ve genişletebilen; Rus dron taarruzlarını daha derinliğe ulaştıran “ana gemi” dronları tanıttığı; son teknolojik uyarlamalarla Rus fiber optik dronlarının menzilini 50–60 km bandına kadar daha da genişlettiği anlaşılmaktadır.
• Fiber optikli dron menzilindeki artışın, cephede daha hızlı ilerlemeyi desteklediği değerlendirilmektedir.
• Rus kuvvetleri taktik seviyedeki taarruz harekâtı uygulama esaslarını değiştirmiş; Haziran 2025’ten itibaren yüksek yıpratma oranına sahip, piyade önderliğindeki manevralar yerine, cephe boyunca kazanım elde etmek amacıyla sızma/akın tipi küçük birlik harekâtlarını uygulamaya başlamıştır. Bu taktik değişiklik 2025’te Rus ilerleme hızını artırmış; ancak Rus kuvvetleri küçük kazanımlar için yüksek zayiat oranları yaşamaya devam etmiştir.
• Ukrayna savunmaları ve tahkim edilmiş bölgeleri, 2025 yılında Rus ilerlemelerini bazı bölgelerde engellemiştir.
• 2025’te Rusya’nın nispeten daha hızlı ilerlemesi yine de yavaş bir tempo içinde gerçekleşmiş; Rusya çoğu zaman Ukrayna’nın İHA/dron operasyonlarını kısıtlayan kötü hava koşullarından yararlanmıştır. Ancak bu koşulların kalıcı olmayacağı, dolayısıyla Rusların bu avantajının devam etmeyeceği belirtilmektedir.
• Rus kuvvetleri, Ukrayna’nın keşif ve taarruz amaçlı İHA operasyonlarını kısıtlayan yağmur, sis ve kar koşullarını; yeni taarruz şablonlarına göre taarruzlarını düzenlemek için kullanmıştır.
• Rus kuvvetleri 2025’te 2024’e göre daha etkili savaşmış; ancak savaş alanında eski manevra kabiliyetini geri kazanamamış ve yavaş ilerlemiştir. Rus kayıpları, kazanılan toprakla kıyaslandığında orantısız derecede yüksek kalmaya devam etmiş; Rusya’nın bu harekât temposunu orta ve uzun vadede sürdürüp sürdüremeyeceği belirsizliğini korumuştur.
• Ukrayna, Rusya’nınkine paralel olarak kendi hava harekâtını/dron taarruzlarını yürütmüş; bu maksatla 2025 boyunca Rus enerji tesislerine ve askerî varlıklarına yönelik orta menzilli dron taarruzlarını belirgin şekilde artırmıştır.
• Her iki tarafın temas hattı gerisindeki hemen her yeri vurabildiği bir ortamda, geri bölgede bulunan lojistik tesislerin emniyetinin kritik önemde olduğu; hedef olmamaları için lojistik doktrin ve uygulama esaslarında (stok, dağıtım, bakım, sıhhi tahliye/tedavi) muharebe şartlarına uygun değişikliklere gidilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
• Rus kuvvetleri 2025 yılında Ukrayna’ya karşı 54.000’den fazla uzun menzilli insansız hava aracı (dron/SİHA vb.) ve 1.900’den fazla füze fırlatmıştır. Rusya’nın bunların çoğunu geceleri düzenlediği; günlük olarak yaklaşık 700 dron ve 10–15 füze kullandığı belirtilmektedir.
• Rusların dronlarla yaptığı ateşle taarruzda çoğunlukla Ukrayna’nın enerji şebekesi başta olmak üzere altyapıyı hedef aldığı ve yıkıcı sonuçlar doğurduğu ifade edilmektedir.
• Rus kuvvetlerinin ayrıca Ukrayna lojistiğini engellemek için Ukrayna demiryolu altyapısına yönelik saldırılarını önemli ölçüde artırdığı görülmektedir.

Trump’ın barış planı netice verir mi bilinmez; ancak Ukrayna yorgun ve barış istiyor. Putin barışa yarım ağızla “evet” derken, yeni yıl mesajında 2026’da savaşa devam edileceğini söylüyor. Putin, harekât alanında kazandığı küçük başarılara güvenerek iştahını kabartmakta; Ukrayna’dan daha fazla toprak istemektedir.

Haritaya baktığımızda Rusya’nın 2025’te ne kadar alan kazandığını görüyoruz. Rusya’nın tüm Donetsk’i ele geçirmek istediğini biliyoruz. Hâlen Donetsk Oblastı’nın batı idari sınırına kadar Pokrovsk bölgesinden 28 km, Pokrovsk’un kuzeyinde en fazla ilerleme sağlanan bölgeden ise 56 km mesafe kalmıştır. Bu bölgede en son ilerleme hızının ortalama 23–30 m olduğunu hatırladığımızda, Donetsk’in geri kalan kısmını ortalama 35.000 m / 30 m = 1.166 günde; yani 1.166 / 365 ≈ 3 yılda ele geçirebileceğini öngörüyoruz. Yani bu savaş daha uzun süre devam edecektir.

Bu alandaki Rus kazanımları ve Trump’ın Rusya yanlısı tutumu, Rus iştahını kabartıyor; Rusların hedef olarak Odesa ve Mykolaiv’i de istediklerini söyledikleri görülüyor.

20 maddelik Trump barış planında, Rusların tüm Donbas’ı (Luhansk ve Donetsk) istemelerine rağmen Donetsk’in “serbest ekonomik bölge” olması seçeneğinin yer aldığı ifade ediliyor. Bu konuda daha detaylı bilgi umarım öğreniriz. Ancak Ruslar, Donetsk, Luhansk, Zaporizhia ve Herson’un Rus toprağı olması dışında bir seçeneği asla kabul etmezler.

Trump’ın 20 maddelik barış planına baktığımızda, ABD tarihi belki de Rusya’ya böyle yardım eden başka bir başkan görmeyecektir.

Dünya, Rusya’ya yaptırım baskısı uygulamadan Ukrayna’da barışın gelmesi zor görünmektedir.

F-35 Programı’ndan çıkarılma, kısa vadede belirsizlik ve maliyet doğurdu, evet. Hatta F-35 tedarik zincirinde yer alan ve bunun için ciddi yatırımlar yapan bazı firmalarımız karanlık bir dönem de geçirdi. Mesaj netti aslında. Kendi kara ve deniz araçlarını tasarlayan Türkiye’nin, en azından hava üstünlüğünü kırmak gerekiyordu. Modern savunma havacılığında kritik eşik, yalnızca bir uçağı edinmek değil; o uçağın tasarım, entegrasyon, test, sertifikasyon, seri üretim ve yaşam döngüsü idamesi gibi katmanlarını yönetebilen bir ekosistem kurabilmektir. Bu ekosistem, tek seferlik bir alımın sunduğu geçici kapasiteden farklı olarak, sürdürülebilir güç üretir, dış politikada pazarlık alanı açar, sanayide derinleşme sağlar; insan kaynağını, tedarik zincirini ve teknoloji birikimini yukarı taşır. İşte bu süreci biraz yavaşlatmak gerekiyordu. Ancak bu kriz, orta ve uzun vadede Türkiye’yi “platform kullanıcı” konumundan “kabiliyet üreticisi” konumuna taşıyan bir ivme yarattı.

Yani bu yol aslında, havacılıkta tüketicilikten sürdürülebilir üreticiliğe giden milli bir kapıya çıktı.

Durumdan vazife çıkaran öncül sanayicilerimiz kolları sıvayarak insansız filolarımızı inşa etti. Daha yükseğe, daha uzak menzile derken Kızıl Elma’yı konuşur olduk. Çünkü gerçek hava üstünlüğü insanlı ya da insansız jet uçaklarıyla sağlanabilir. Sonra KAAN uçtu. Sonra özgün motorlar hava solumaya başladı.

Nitekim…

Türkiye’nin insansız ilk jet uçağı Kızıl Elma’nın ilk ikili otonom kol uçuşu gerçekleştirdiği haftada, Türkiye’nin ilk jet uçağı Hürjet, ilk kez ihraç edildi.

Bu bağlamda Hürjet, yalnızca bir eğitim uçağı ya da bir proje adı değil; Türkiye’nin jet çağında “kendi kendine yeterlik” iddiasını somutlaştıran bir sıçrama alanıdır. Hürjet üzerinden okunan hikâye, bir platformun ötesinde bir model sunar: Tasarım ve üretim disiplininin olgunlaşması, aviyonik ve entegrasyon kabiliyetinin artması, test altyapısının geliştirilmesi ve en önemlisi, tüm bu çıktının uluslararası bir müşterinin beklentileriyle sınanabilmesi.

Tam da bu nedenle, İspanya’ya yönelik Hürjet satışı ve bu satışın Avrupa/NATO sanayi mimarisi içinde konumlanması, Türkiye’nin kazandığı jet üretim kabiliyetinin “tescili” olarak değerlendirilmelidir. Çünkü savunma sanayinde ihracat, bir ürünün teknik yeterliliğinin yanında, üretici ülkenin kurumsal güvenilirliğinin, teslimat disiplininin, idame yaklaşımının ve stratejik ortaklık kurma kapasitesinin de dış doğrulamasıdır. Bir NATO müttefikinin pilot eğitim ekosistemini, kendi operasyonel ihtiyaçları ve endüstriyel öncelikleri doğrultusunda yeniden tasarlarken Hürjet’i bu kurgunun merkezine alması, Türkiye’nin artık yalnızca tedarik eden değil, birlikte geliştiren; yalnızca satan değil, uzun dönemli eğitim–idame–entegrasyon mimarisinin parçası olan bir aktöre dönüştüğünü gösterir. Üstelik bu çerçeve, savunma diplomasisinin en somut alanlarından biridir.

Bu noktada ortaya çıkan büyük resim şudur: F-35 tartışması, doğası gereği dalgalı ve çok katmanlı bir siyasi pazarlık alanı olarak kalacaktır. Dünkü açıklamada görüldüğü üzere, F-35 dosyası artık yalnızca teknik bir uyum tartışması değil; açık biçimde bölgesel güç dengeleri ve İsrail parametresiyle de şekillenmektedir. Bu nedenle, F-35’e ilişkin her yeni söylem, her yeni “kapı aralığı”, kendi içinde bir stratejik şartlar paketini taşır. Türkiye açısından doğru strateji ise, bu dalgalanmalara bağımlı kalmadan, kabiliyet üretimini kalıcılaştırmaktır.

Sonuç olarak Türkiye, 2019’daki kopuşu bir kırılma olarak yaşadı; ancak bu kırılmayı stratejik bir dönüşümün itici gücüne çevirmeyi başardı. Başkan Trump’ın F-35 açıklaması, dosyanın arka planındaki siyasi dinamiklerin —özellikle İsrail’e dair kırmızı çizgilerin— ne kadar belirleyici olduğunu yeniden hatırlatırken, Türkiye’nin kendi jet üretim kabiliyetine yatırım yapmasının ne denli isabetli bir yönelim olduğunu da teyit ediyor. Bugün Hürjet’in İspanya’ya uzanan hattı, Türkiye’nin “platform bağımlılığı” yerine “kabiliyet bağımsızlığı” yaklaşımını somut bir başarıya dönüştürdüğünün işaretidir. Bu işaret, yalnızca bir satış haberi değil; Türkiye’nin savunma diplomasisinde yeni bir eşiğe geldiğini gösteren stratejik bir tescildir.

Biz de söz veriyoruz: Daha çok çalışacağız, daha çok üreteceğiz.

Bamako’daki bir hava üssünde ilan edilen ve Burkina Fasolu General Daouda Traoré’nin komutasına verilen yeni kuvvet, üç ülkenin askeri kapasitesini birleşik bir komuta altında topluyor. Karargâhın Nijamey’de kurulacak olması, Nijer’in merkezi coğrafi konumu ile stratejik önemini yansıtıyor. İttifak; sınır ötesi alanlarda kökleşen isyancı gruplara karşı hava operasyonlarını, istihbarat paylaşımını ve kara taarruzlarını eşgüdümlemeyi hedefliyor.

Bu gelişme, bölgenin önceki güvenlik çerçevelerinden açık bir kopuş anlamına geliyor. Yıllar boyunca G5 Sahel Müşterek Kuvveti; koordinasyon zafiyetleri, finansman açıkları ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle etkili olamadı. Bölgenin bir dönem başat siyasi ve güvenlik bloğu olan ECOWAS ise, AES’in üç üyesi üzerinde etkisini kaybetti; zira bu üç ülkenin tamamı örgütten çekildi. Bu ayrılık, onların gözünde etkisiz kalan bölgesel mekanizmalara ve isyanın yayılmasını tersine çeviremeyen Batılı askeri ortaklıklara aşırı bağımlılığa duyulan daha geniş bir hayal kırıklığını yansıtıyor.

AES ülkeleri bunun yerine stratejik öz yeterlilik doktrinini benimsedi. Söylemleri; egemenlik, müdahale etmeme ve “neo-kolonyal” olarak tanımladıkları güvenlik düzenlemelerinin reddi üzerine kurulu. Fransa’nın bölgedeki askeri etkisinin gerilemesi—Operation Barkhane’ın sona ermesi ve Mali, Burkina Faso ile Nijer’den Fransız güçlerinin çıkarılması—bu yönelimi hızlandırdı. Bu boşlukta AES, Batı dışı aktörlerle kurulan yeni ortaklıkların da desteğiyle, bölgesel istikrarın başlıca garantörü olarak kendisini konumlandırıyor.

Yakın dönem gelişmeler, bloğun artan iddiasını daha görünür kılıyor. Nijerya Hava Kuvvetleri’ne ait bir uçağın Burkina Faso’ya acil iniş yapmasının ardından AES, hava savunma unsurlarını en yüksek alarm seviyesine geçirdi ve hava sahasına izinsiz giren herhangi bir uçağın etkisiz hâle getirilmesine onay verdi. Birkaç yıl önce düşünülemez olan bu düzeyde koordineli askeri duruş, ittifakın hava sahası ve sınırları üzerinde kontrol tesis etme kararlılığını yansıtıyor.

Buna karşın önlerinde ciddi zorluklar var. Sahel’deki isyan hareketleri uyum sağlayabilen, yerel şikâyetler ve kırılganlıklar içinde derinleşmiş yapılar olmaya devam ediyor. AES ülkeleri ekonomik baskılarla, diplomatik izolasyonla ve büyük bir ortak kuvveti sürdürmenin lojistik yükleriyle karşı karşıya. Bu yeni ittifakın, geçmişteki bölgesel girişimlerin başarısız olduğu yerde başarı sağlayıp sağlayamayacağı; iç uyumu koruma kapasitesine, güvenilir finansman bulmasına ve yerel halk için somut güvenlik iyileşmeleri üretebilmesine bağlı olacak.

Yine de birleşik bir kuvvetin kurulması bir dönüm noktasıdır. Sahel’in en fazla etkilenen ülkeleri ilk kez, dışarıdan dayatılmış bir model yerine bölgenin içinden tasarlanan bir güvenlik mimarisi kurmaya çalışıyor. Burkina Faso, Mali ve Nijer bunu yaparken yalnızca kendi savunma stratejilerini yeniden şekillendirmiyor; Sahel’de bölgesel güvenliğin geleceğini de yeniden tanımlıyor.

Bu makalenin orijinali Military.Africa portalında yayınlanmıştır.