Pakistan bu yapıya yalnızca nükleer kapasitesiyle katılmıyor. Güney Asya’nın önemli askeri güçlerinden biri olmasının yanında Çin ile geliştirdiği stratejik ilişkiler sayesinde antlaşmayı Asya-Pasifik güç dengelerine bağlayan bir kapı oluşturuyor. Suudi Arabistan ise Körfez’in ekonomik ve enerji merkezi olmasının yanı sıra Arap ve İslam dünyasıyla kurduğu siyasi ağ sayesinde bu eksenin Ortadoğu ve Müslüman coğrafyasındaki ağırlığını artırıyor. Türkiye ise NATO üyeliği, Avrupa güvenlik sistemiyle kurumsal bağlantıları, gelişen savunma sanayii ve farklı bölgesel sistemlerle aynı anda ilişki kurabilme kapasitesiyle üçüncü ayağı oluşturuyor. Böylece Mekke Antlaşması, basit bir üçlü savunma anlaşmasından ziyade Avrupa–Ortadoğu–Güney Asya arasında yeni bir stratejik bağlantı hattı meydana getiriyor. Anlaşmanın resmî açıklamalarında da belirli bir devlete karşı kurulmadığı ve mevcut ittifakların yerine geçmediği özellikle vurgulanıyor.

Doğal olarak her ülke bu yapıyı kendi güvenlik denkleminden okuyacaktır. Pakistan açısından Hindistan, Suudi Arabistan açısından İran, İsrail ve Körfez içi rekabet, farklı ağırlıklarda değerlendirmeye girecektir. Ancak Türkiye açısından mesele daha karmaşıktır. Çünkü Türkiye aynı zamanda NATO üyesidir ve tartışma kaçınılmaz biçimde Washington Antlaşması’na gelmektedir.

Fakat burada yalnızca NATO’nun 5. maddesine bakmak yanıltıcıdır. NATO’nun kolektif savunma mekanizması tek başına 5. maddeden ibaret değildir. Bir tehdidin siyasi olarak değerlendirilmesi bakımından 4. madde, kolektif savunmanın hangi coğrafi alanlarda uygulanacağını belirleyen 6. madde ve üyelerin diğer uluslararası yükümlülükleriyle ilişkisini düzenleyen 8. madde birlikte okunmalıdır. NATO’nun kendisi de 5. madde kapsamındaki yardımın otomatik olarak belirli bir askerî müdahale biçimini öngörmediğini; her müttefikin gerekli gördüğü tedbiri aldığını açıkça belirtiyor.

Bu noktada Mekke Antlaşması açısından en sık gündeme getirilebilecek hüküm Washington Antlaşması’nın 8. maddesidir. Madde, NATO üyelerinin mevcut uluslararası yükümlülüklerinin Washington Antlaşması ile çatışmadığını beyan etmelerini ve gelecekte de Antlaşma ile çatışacak yükümlülüklere girmemelerini öngörür. Dolayısıyla Mekke Antlaşması’nın NATO üyeliğiyle bağdaşabilirliği tartışılacaksa hukuki başlangıç noktalarından biri gerçekten de burasıdır.

Ancak tartışmanın yalnızca 8. madde üzerinden yürütülmesi, Washington Antlaşması’nın diğer hükümlerini görmezden gelmek anlamına gelir. Çünkü aynı Antlaşma’nın 2. maddesi, üyelerin istikrar ve refahı geliştirmesini, uluslararası ekonomi politikalarındaki çatışmaları azaltmasını ve ekonomik iş birliğini teşvik etmesini öngörür. 3. madde ise üyelerin hem bireysel hem de ortak savunma kapasitelerini “sürekli ve etkili öz yardım ve karşılıklı yardım” yoluyla geliştirmelerini ister.

Türkiye açısından önemli paradoks tam burada ortaya çıkıyor. Eğer Washington Antlaşması’nın 8. maddesi, Türkiye’nin üçüncü ülkelerle kurduğu yeni savunma ilişkilerini sorgulamak için kullanılacaksa, aynı metnin 2. ve 3. maddelerinin de müttefikler arasındaki ekonomik, teknolojik ve savunma iş birliği pratiği açısından aynı ciddiyetle değerlendirilmesi gerekir. Türkiye’nin geçmişte bazı müttefiklerinden karşılaştığı savunma sanayii kısıtlamaları ve ambargolar dikkate alındığında, Washington Antlaşması’nın yalnızca yükümlülük getiren maddelerinin değil, ittifak içi dayanışmayı ve savunma kapasitesinin geliştirilmesini öngören hükümlerinin de tartışmanın parçası olması kaçınılmazdır.

Bu nedenle Mekke Antlaşması ile NATO arasındaki ilişkiyi “Türkiye NATO’dan uzaklaşıyor mu?” veya “Yeni anlaşma 5. maddeyle çelişiyor mu?” sorularına indirgemek yerine daha geniş bir soruyla değerlendirmek gerekir: Türkiye, NATO üyeliğini sürdürürken aynı zamanda Avrupa, Ortadoğu ve Asya arasında yeni bir güvenlik ağı mı kuruyor?

Mekke Antlaşması’nın asıl jeopolitik önemi belki de burada yatıyor. Türkiye açısından bu anlaşma NATO’nun alternatifi olmak zorunda değildir. Tam tersine, Türkiye’nin NATO içindeki konumunu korurken NATO coğrafyasının dışına uzanan yeni güvenlik, savunma sanayii ve siyasi bağlantılar geliştirdiği ikinci bir stratejik katman olarak okunabilir.

Bu nedenle Washington Antlaşması maddeleri üzerinden Mekke Antlaşması’na yöneltilecek tek taraflı bir “uyumsuzluk” tartışması, diplomatik açıdan Türkiye’yi zor durumda bırakmaktan çok, NATO içindeki yükümlülüklerin karşılıklılığı meselesini yeniden gündeme getirebilir. 8. maddeyi tartışmaya açmak, kaçınılmaz biçimde 2. ve 3. maddelerin pratikte ne ölçüde yerine getirildiğini de tartışmaya açar. Bu da Mekke Antlaşması–NATO tartışmasının belki de en ilginç ve en az konuşulan boyutudur.