Türkiye F-35 satışı konusunda ABD yönetiminden yeni bir açıklama geldi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Başkan Donald Trump’ın Türkiye’ye F-35 savaş uçaklarının teslim edilmesini istediğini ancak S-400 hava savunma sistemleri nedeniyle uygulanan yasal kısıtlamaların sürdüğünü belirtti. Rubio, mevcut şartlar karşılanmadan uçakların teslimatının mümkün olmadığını açıkladı.
Yunanistan’ın başkenti Atina’ya gerçekleştirdiği ziyaret sırasında Kathimerini gazetesine konuşan Rubio, Türkiye-ABD savunma ilişkileri, Ege ve Kıbrıs’taki anlaşmazlıklar ile Doğu Akdeniz’deki enerji projelerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Açıklamaların en dikkat çekici bölümünü, Türkiye’nin F-35 programına dönüşüne ilişkin Washington’ın mevcut yaklaşımı oluşturdu.
Trump Türkiye’ye F-35 Vermek İstiyor
Rubio, Türkiye’nin NATO üyesi olduğunu hatırlatarak Trump’ın koşulların elvermesi hâlinde Türkiye’ye F-35 sağlanmasını istediğini ifade etti.
Türkiye’nin geçmişte F-35 programı kapsamında ödeme yaptığını da vurgulayan Rubio, Türkiye için üretilmiş ve ödemesi yapılmış iki uçağın bulunduğunu belirtti.
Ancak bu uçakların varlığı, teslimatın gerçekleştirilebileceği anlamına gelmiyor.
Rubio, ABD Kongresi tarafından kabul edilen yasal düzenlemeler ile Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası’nda yer alan şartların Türkiye’ye F-35 teslimatını engellediğini açıkladı.
ABD Dışişleri Bakanı, söz konusu şartlar karşılanmadan satışın yasal olarak mümkün olmadığını ve bu durumun Türk tarafına da iletildiğini söyledi.
Rubio, sorunun çözümü için farklı seçenekler bulunabileceğini ancak mevcut durumda herhangi bir çözüme ulaşılmadığını belirtti.
S-400 Sorunu Devam Ediyor
Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmasının temelinde, Rusya’dan tedarik edilen S-400 hava savunma sistemleri bulunuyor.
Ankara, uzun menzilli hava savunma ihtiyacını karşılamak amacıyla S-400 sistemlerini tedarik etmiş, Washington ise Rus yapımı sistemlerin F-35 savaş uçaklarıyla aynı ülkenin envanterinde bulunmasını güvenlik riski olarak değerlendirmişti.
ABD yönetimi, S-400 sistemlerinin F-35’in düşük görünürlük özellikleri ve diğer hassas kabiliyetlerine ilişkin verilerin açığa çıkması riskini oluşturabileceğini savunuyor.
Türkiye ise S-400 sistemlerinin NATO altyapısından bağımsız biçimde kullanılabileceğini belirterek bu değerlendirmeye karşı çıkmıştı.
2019 yılında Türkiye’nin F-35 programına katılımı askıya alınırken Türk personelin program kapsamındaki faaliyetleri sonlandırılmış ve Türkiye için üretilen uçakların teslimatı durdurulmuştu.
Ardından ABD, 2020 yılında S-400 tedariki nedeniyle Türkiye’ye CAATSA kapsamında yaptırımlar uygulamıştı.
F-35 meselesi böylece yalnızca iki ülke arasındaki bir savunma tedarik anlaşmazlığı olmaktan çıkarak Amerikan yaptırım mevzuatı ve Kongre kararlarıyla bağlantılı daha geniş bir hukuki soruna dönüşmüştü.
Rubio’nun son açıklaması da bu durumun devam ettiğini ortaya koyuyor.
Siyasi İrade Tek Başına Yeterli Değil
Washington’ın Türkiye’ye F-35 teslimatı konusundaki yaklaşımında yürütme organının siyasi iradesi ile mevcut yasal düzenlemeler arasında belirgin bir ayrım bulunuyor.
ABD Başkanı’nın Türkiye’ye F-35 sağlanmasını desteklemesi, Kongre tarafından kabul edilen şartların kendiliğinden ortadan kalkmasını sağlamıyor.
Dolayısıyla olası bir teslimat için S-400 meselesinin Amerikan mevzuatında öngörülen koşulları karşılayacak şekilde çözümlenmesi gerekiyor.
Bu kapsamda nasıl bir formül üzerinde çalışıldığına ilişkin kamuoyuna açıklanmış kesinleşmiş bir anlaşma bulunmuyor.
Rubio’nun farklı seçeneklerin mevcut olduğuna işaret etmesi, diplomatik çözüm ihtimalinin tamamen kapanmadığını gösteriyor. Bununla birlikte ABD Dışişleri Bakanı, mevcut durumda hukuki engelin sürdüğünü açıkça belirtiyor.
Türkiye’nin F-35 programına yeniden katılımı ile geçmişte üretilen uçakların teslim edilmesi de birbirinden ayrı idari, hukuki ve teknik süreçler gerektirebilecek konular arasında bulunuyor.
Bu nedenle olası bir uzlaşmanın kapsamı, yalnızca uçakların teslimatıyla sınırlı kalmayabilir.
Türkiye’nin Hava Gücü Planlaması Açısından Önemi
F-35 meselesi, Türk Hava Kuvvetlerinin uzun vadeli modernizasyon planlaması açısından önemini koruyor.
Türkiye, F-35 programının ilk dönemlerinde ortak ülkeler arasında yer almış ve program kapsamında uçak tedarik etmeyi planlamıştı.
Ancak programdan çıkarılmasının ardından hava gücünün modernizasyonunda farklı seçenekler daha fazla önem kazandı.
Mevcut F-16 filosunun modernizasyonu, yeni savaş uçağı tedarik seçenekleri ve Türkiye’nin geliştirdiği beşinci nesil millî muharip uçak KAAN, bu planlamanın temel başlıkları arasında bulunuyor.
KAAN programı, Türkiye’nin uzun vadede gelişmiş savaş uçağı tasarımı, üretimi ve ilgili kritik teknolojilerde bağımsız kabiliyet kazanmasını hedefliyor.
Bununla birlikte F-35 gibi hâlihazırda hizmette bulunan bir beşinci nesil savaş uçağı ile geliştirme süreci devam eden millî bir platformun takvimleri ve operasyonel olgunluk düzeyleri farklılık gösteriyor.
Bu nedenle F-35 konusundaki gelişmeler, Türkiye’nin mevcut hava gücü ihtiyaçları ve gelecekteki millî platformlarının envantere giriş süreciyle birlikte değerlendiriliyor.
Ege ve Kıbrıs İçin Diplomasi Vurgusu
Rubio’nun açıklamalarında Türkiye-Yunanistan ilişkileri de önemli yer tuttu.
ABD Dışişleri Bakanı, Ege veya Kıbrıs kaynaklı bir anlaşmazlığın iki NATO müttefiki arasında çatışmaya dönüşmesi ihtimalini son derece olumsuz değerlendirdi.
Türkiye ve Yunanistan arasında böyle bir gelişmenin yaşanmasının her iki ülke ve ABD açısından ciddi sonuçlar doğuracağını belirten Rubio, Washington’ın bu tür bir krizin önlenmesini istediğini ifade etti.
Rubio, iki ülkenin NATO içindeki konumuna dikkat çekerek anlaşmazlıkların diplomatik yollarla ele alınmasının önemini vurguladı.
ABD’nin Türkiye ile birçok alanda birlikte çalıştığını hatırlatan Rubio, Ankara’nın Rusya-Ukrayna görüşmelerine geçmişte ev sahipliği yapmasını da Türkiye ile sürdürülen diplomatik ilişkinin örnekleri arasında gösterdi.
Doğu Akdeniz Enerji Projesi de Gündemde
Rubio, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve İsrail arasında planlanan deniz altı elektrik bağlantısı projesine ilişkin de değerlendirmelerde bulundu.
Great Sea Interconnector olarak bilinen proje, Doğu Akdeniz’de elektrik iletim altyapısının geliştirilmesini ve bölgesel enerji bağlantılarının güçlendirilmesini amaçlıyor.
Ancak projenin güzergâhı ve deniz yetki alanlarıyla ilgili anlaşmazlıklar, Türkiye ile Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi arasında diplomatik tartışmalara neden oluyor.
Türkiye, kendi kıta sahanlığını ilgilendirdiğini değerlendirdiği deniz alanlarında gerçekleştirilecek faaliyetlerin Ankara ile koordinasyon içerisinde yürütülmesi gerektiğini savunuyor.
Rubio, projeye ilişkin bazı engellerin bulunduğunu kabul ederken ABD’nin diplomatik girişimlerle çözüm bulunmasını destekleyeceğini belirtti.
Washington’ın yaklaşımında, kamuoyu önünde karşılıklı açıklamalar yapılmasından ziyade doğrudan diplomatik görüşmelerin tercih edildiği mesajı öne çıktı.
F-35 Dosyasında Karar Değişmedi
Rubio’nun açıklamaları, Türkiye-ABD ilişkilerinde F-35 konusunun diplomatik gündemdeki yerini koruduğunu gösteriyor.
Trump yönetiminin Türkiye’ye savaş uçağı sağlanmasına yönelik olumlu yaklaşımına rağmen S-400 meselesinden kaynaklanan yasal engeller henüz kaldırılmış değil.
Bu nedenle mevcut durumda Türkiye’ye F-35 satışının yeniden başlatıldığına veya uçakların teslimatına ilişkin bir karar alındığına dair açıklama bulunmuyor.
Bundan sonraki süreçte belirleyici olacak unsur, Ankara ile Washington arasında S-400 konusunda Amerikan mevzuatının şartlarını karşılayabilecek bir çözüm üzerinde uzlaşmaya varılıp varılamayacağı olacak.
Rubio’nun mesajı, F-35 dosyasında siyasi düzeyde görüşme alanının açık tutulduğunu ancak teslimatın önündeki hukuki engelin devam ettiğini ortaya koyuyor.
