Batı Sahra BM barış gücü MINURSO, 35 yıllık faaliyet döneminin ardından 1 Kasım 2026 itibarıyla tasfiye sürecine girdi. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinde ABD ile Rusya arasında yaşanan anlaşmazlık nedeniyle misyonun görev süresi uzatılamadı. Fas’ın bölge üzerindeki egemenlik talepleri ile Polisario Cephesi’nin bağımsızlık hedefi arasındaki anlaşmazlık sürerken uluslararası gözlem mekanizmasının sona ermesi, Kuzey Afrika’daki güvenlik ve diplomatik istikrara ilişkin endişeleri yeniden gündeme taşıdı.
BM Genel Sekreter Sözcüsü Stéphane Dujarric, 1 Kasım itibarıyla Batı Sahra’daki barışı koruma misyonunun tasfiye sürecine girdiğini açıkladı. Bu kapsamda küçültülmüş bir BM ekibi, misyona askerî personel sağlayan ülkelerin ekipmanlarının geri gönderilmesini ve BM’ye ait malzemelerin uygun şekilde elden çıkarılmasını koordine edecek.
Karar, 31 Ekim’de sona eren görev süresinin Güvenlik Konseyi tarafından yenilenememesi üzerine alındı. Böylece Batı Sahra’da ateşkesin izlenmesi ve siyasi çözüm sürecinin desteklenmesi amacıyla kurulan MINURSO’nun 35 yıllık faaliyet dönemi sona ermiş oldu.
Güvenlik Konseyinde ABD-Rusya Anlaşmazlığı
MINURSO’nun görev süresinin uzatılamamasında, ABD ve Rusya’nın Batı Sahra’nın geleceğine ilişkin farklı yaklaşımları belirleyici oldu.
ABD tarafından hazırlanan karar tasarısı, Fas’ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik taleplerini destekleyen bir yaklaşım içerirken BM misyonunun gelecek yıl sona erdirilmesini öngörüyordu.
Rusya, söz konusu tasarıyı veto etti. Ardından Moskova tarafından sunulan ve MINURSO’nun görev süresinin uzatılmasını amaçlayan alternatif karar tasarısı da Güvenlik Konseyinde kabul edilmedi.
Her iki girişimin sonuçsuz kalması, misyonun görev süresinin yenilenmesini engelledi.
Böylece Güvenlik Konseyinin Batı Sahra’daki barışı koruma faaliyetlerinin devamına ilişkin ortak bir karar alamaması, bölgede uzun yıllardır sürdürülen uluslararası gözlem mekanizmasının sona ermesine yol açtı.
Karar, yalnızca bir barış gücü misyonunun kapanması açısından değil, Batı Sahra’nın siyasi statüsüne ilişkin uluslararası görüş ayrılıklarının derinliği bakımından da dikkat çekti.
Fas ve Polisario Cephesi’nden Farklı Tepkiler
Fas yönetimi, MINURSO’nun görev süresinin yenilenmemesini olumlu karşıladı.
Fas Kraliyet Sarayı tarafından yapılan açıklamada, misyonun Batı Sahra anlaşmazlığını uluslararası gündemde tutan bir araç olarak değerlendirildiği belirtildi.
Rabat yönetimi, Batı Sahra’yı ülkenin güney vilayetlerinin bir parçası olarak görüyor ve bölge üzerindeki egemenliğinin tanınmasını dış politikasının öncelikli hedefleri arasında tutuyor.
Buna karşılık bağımsızlık yanlısı Polisario Cephesi, MINURSO’nun sona erdirilmesini kabul edilemez bir karar olarak nitelendirdi.
Cezayir tarafından desteklenen Polisario Cephesi, Batı Sahra halkının kendi kaderini tayin etme hakkını savunuyor ve bağımsız bir Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti kurulmasını hedefliyor.
Cezayir Dışişleri Bakanlığı da misyonun görev süresinin yenilenmemesinden derin üzüntü duyduğunu açıkladı.
Cezayir yönetimi, ABD’nin sunduğu karar tasarısını Fas’ın pozisyonuna aşırı ölçüde yakın olmakla eleştirdi.
Bu açıklamalar, Batı Sahra’nın geleceğine ilişkin temel anlaşmazlıkların devam ettiğini ortaya koydu.
Referandum İçin Kurulan Misyon Hedefine Ulaşamadı
MINURSO, 1991 yılında BM arabuluculuğunda sağlanan ateşkesin ardından kuruldu.
Misyonun temel amaçlarından biri, Batı Sahra halkının siyasi geleceğini belirleyecek bir referandumun gerçekleştirilmesine yönelik koşulları oluşturmaktı.
BM tarafından hazırlanan çözüm planı, bölge halkının kendi kaderini tayin etmesini öngörüyor ve bağımsızlığı da seçenekler arasında değerlendiriyordu.
Ancak referandum hiçbir zaman gerçekleştirilemedi.
Sürecin önündeki başlıca anlaşmazlıklardan biri, referandumda oy kullanacak kişilerin belirlenmesi oldu.
Fas, kendi yönetimi altındaki bölgede yaşayan Sahralıların da seçmen listesine alınmasını isterken Polisario Cephesi, bunun oylamanın sonucunu Fas’la bütünleşme yönünde etkileyebileceğini savundu.
Polisario Cephesi, seçmenlerin belirlenmesinde İspanya’nın sömürge dönemindeki nüfus sayımının esas alınmasını talep etti.
Taraflar arasında uzlaşma sağlanamaması nedeniyle referandum süreci ilerleyemedi.
MINURSO ise referandumun gerçekleştirilememesine rağmen ateşkesin izlenmesi ve bölgedeki gelişmelerin takip edilmesi amacıyla faaliyetlerini sürdürdü.
Batı Sahra Anlaşmazlığının Tarihsel Arka Planı
Afrika’nın kuzeybatısında Atlas Okyanusu kıyısında yer alan Batı Sahra, uzun yıllardır devam eden egemenlik anlaşmazlıklarından birine konu oluyor.
Eski bir İspanyol sömürgesi olan bölge, 1975 yılında İspanya’nın çekilmesiyle yeni bir siyasi ve askerî mücadele dönemine girdi.
Fas, Batı Sahra üzerinde egemenlik iddiasında bulunurken Polisario Cephesi bağımsızlık mücadelesini sürdürdü.
Taraflar arasındaki silahlı çatışmalar, 1991 yılında BM arabuluculuğunda ateşkes sağlanmasına kadar devam etti.
BM, Batı Sahra’yı hâlen kendi kendini yönetemeyen bölgeler arasında sınıflandırıyor.
Fas, günümüzde Batı Sahra’nın büyük bölümünü yönetirken Polisario Cephesi, Fas tarafından inşa edilen kum setinin doğusunda kalan dar bir bölgede varlık gösteriyor.
Bölge, fosfat kaynakları ve balıkçılık potansiyeli nedeniyle ekonomik açıdan da önem taşıyor.
Batı Sahra’nın siyasi statüsü konusunda kalıcı bir çözüm sağlanamaması, bölgesel ilişkileri ve Kuzey Afrika’daki güvenlik ortamını etkilemeye devam ediyor.
Ateşkesin Bozulmasının Ardından Artan Güvenlik Riskleri
Batı Sahra’daki güvenlik ortamı, 2020 yılında yaşanan gelişmelerin ardından yeniden kırılgan hâle geldi.
Polisario Cephesi, bölgede meydana gelen çatışmalar sonrasında 1991 tarihli ateşkesten çekildiğini açıkladı.
Bu tarihten itibaren Batı Sahra’da düşük yoğunluklu çatışmalar ve askerî gerilim devam etti.
MINURSO’nun faaliyetlerini sonlandırması, taraflar arasındaki askerî hareketliliğin izlenmesine yönelik uluslararası mekanizmalardan birinin ortadan kalkması anlamına geliyor.
BM Genel Sekreteri António Guterres, misyonun sona ermesinin ardından bölgede güvenlik durumundan ve çatışmaların tırmanma ihtimalinden duyduğu endişeyi dile getirdi.
BM Genel Sekreterliği, taraflara azami itidal gösterme çağrısında bulunurken Batı Sahra halkının haklarına saygı gösterilmesi gerektiğini vurguladı.
Misyonun kapanması, yeni bir çatışmanın başladığı anlamına gelmese de bölgede uluslararası gözlem kapasitesinin azalması nedeniyle güvenlik risklerinin yönetimini daha karmaşık hâle getirebilir.
MINURSO’nun 35 Yıllık Faaliyet Bilançosu
MINURSO, 1991 yılından itibaren Batı Sahra’da BM’nin en uzun süreli barışı koruma faaliyetlerinden birini yürüttü.
Misyonun yetkilendirilmiş personel kapasitesi 534 olarak belirlenmişti.
2026-2027 dönemi için ayrılan bütçe 62 milyon doların üzerindeydi.
Misyona en fazla askerî personel sağlayan ülkeler arasında Mısır, Gana ve Pakistan bulunuyordu.
Görev süresi boyunca 20 MINURSO personeli hayatını kaybetti.
Misyonun sona ermesiyle birlikte BM, sahadaki personel ve ekipmanların geri çekilmesine yönelik tasfiye çalışmalarını başlattı.
BM Operasyonel Destek Departmanına bağlı olarak görev yapacak daha küçük bir ekip, askerî katkı sağlayan ülkelere ait malzemelerin geri gönderilmesini ve BM ekipmanlarının tasfiyesini denetleyecek.
Bu süreç, misyonun operasyonel faaliyetlerinin sona ermesinden sonraki idari ve lojistik işlemleri kapsıyor.
Fas-Cezayir İlişkilerinde Yeni Gerilim İhtimali
Batı Sahra meselesi, Fas ile Cezayir arasındaki siyasi ve güvenlik rekabetinin temel başlıklarından birini oluşturuyor.
Fas, Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiasını savunurken Cezayir, Polisario Cephesi’nin kendi kaderini tayin etme talebini destekliyor.
Cezayir, Polisario Cephesi’ne siyasi, askerî ve mali destek sağlıyor. Ayrıca ülkenin Tinduf bölgesindeki mülteci kampları, çok sayıda Sahralıya ev sahipliği yapıyor.
İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler 2021 yılında kesildi.
Batı Sahra anlaşmazlığı, bu tarihten itibaren iki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesini zorlaştıran başlıca konulardan biri olmayı sürdürdü.
MINURSO’nun sona ermesi, tarafların mevcut güvenlik politikalarını yeniden değerlendirmelerine neden olabilecek bir gelişme olarak öne çıkıyor.
Ancak misyonun kapanmasının doğrudan yeni bir askerî çatışmaya yol açacağına ilişkin kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değil.
Bölgedeki gelişmelerin seyri, Fas ve Polisario Cephesi’nin askerî tutumlarının yanı sıra Cezayir’in yaklaşımına ve uluslararası diplomatik girişimlere bağlı olacak.
Batı Sahra’nın Geleceği Belirsizliğini Koruyor
MINURSO’nun 35 yılın ardından sona ermesi, Batı Sahra anlaşmazlığının çözümüne yönelik uluslararası mekanizmalar açısından önemli bir değişiklik oluşturdu.
BM Güvenlik Konseyinde ABD ve Rusya arasında yaşanan görüş ayrılığı, misyonun görev süresinin uzatılmasını engellerken bölgenin siyasi geleceğine ilişkin ortak bir uluslararası yaklaşımın oluşturulamadığını gösterdi.
Fas, egemenlik iddialarını savunmayı sürdürürken Polisario Cephesi bağımsızlık ve kendi kaderini tayin etme taleplerinden vazgeçmedi.
Cezayir’in Polisario Cephesi’ne desteği ve Fas ile arasındaki diplomatik ilişkilerin kesilmiş olması da anlaşmazlığın bölgesel boyutunu güçlendiriyor.
BM’nin çağrısına rağmen taraflar arasında yeni bir ateşkes düzenlemesi veya kapsamlı siyasi çözüm konusunda uzlaşma açıklanmadı.
Batı Sahra’da bundan sonraki süreç, uluslararası toplumun yeni bir diplomatik çerçeve oluşturup oluşturamayacağı ve tarafların mevcut anlaşmazlıkları müzakere yoluyla ele almaya ne ölçüde hazır olduklarıyla şekillenecek.
