Nijerya, Kuzeybatı’da yeniden yükselen (ancak yeni olmayan) haydutluk dalgası, çiftçi–çoban çatışmaları, Boko Haram isyanı ve fidye için kaçırmalar dâhil pek çok güvenlik sorunuyla karşı karşıya. Nijerya Ulusal İnsan Hakları Komisyonu’nun Temmuz 2025’te açıkladığı rakamlara göre, 2025’in ilk yarısında haydutlar veya isyancılar tarafından 2.266’dan fazla kişi öldürüldü; bu sayı 2024’ün tamamını aştı. Eylül 2025’te ise Boko Haram mensubu olduğu düşünülen savaşçılar, Borno eyaletindeki Darul Jama’ya (Darajamal olarak da bilinir) gece baskın düzenleyerek beş asker dâhil 50’den fazla kişiyi öldürdü ve yerinden edilmiş ailelerin dönüşü için yeni inşa edilmiş evleri yaktı. Bu, “kurtarılan” toplulukların dahi hâlâ ne kadar savunmasız olduğuna dair acımasız bir hatırlatmaydı.
Bağımlılık Tuzağı: Yabancı Tedarik Nijerya’nın Savunmasını Nasıl Zayıflatıyor?
Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’ne (SIPRI) göre Nijerya, Afrika’nın en büyük savunma harcaması yapan ülkelerinden biri; 2021’de yaklaşık 4,5 milyar dolar harcadı, 2023’te bu rakam 3,2 milyar dolara doğru hafifçe geriledi. Buna rağmen ülke, büyük ölçüde yabancı askerî teçhizata dayanıyor; bu da ciddi bir kırılganlık yaratıyor. Bu yabancı ekipmanların çoğu için “primli” fiyatlar ödense bile, uzun şartlar ve kurallarla birlikte geliyor. Örneğin Nijerya’nın ABD’den A-29 Super Tucano taarruz uçaklarını satın alması, “insan hakları koşulları” şeklinde çerçevelenmiş sıkı nihai kullanım denetimine bağlandı; ayrıca ABD’li yasa yapıcılar, Nijeryalı güçlerin ayaklanma karşıtı operasyonları nasıl yürüttüğüne dair kaygılar nedeniyle müteakip taarruz helikopteri satışlarını defalarca geciktirdi veya engelledi.
Bu kaygılar, Nijerya’nın belgelenmiş insan hakları ihlalleri dikkate alındığında haklı olsa da, söz konusu koşullar operasyonel kısıtlar doğuruyor. Sahadaki askerî komutanların kararlarını biçimlendiriyor; zira Nijerya’nın satın aldığı ekipmanla silahlı gruplarla angajmana girerken yabancı kaynaklı düzenlemeleri dikkate almak zorunda kalıyorlar. Super Tucano süreci bu sorunu somutlaştırıyor: uzun onay prosedürleri, nihai kullanım takibi ve tedarikin kesilmesi riskinin sürekliliği. Bu ikilem sadece donanımla sınırlı değil; Nijerya’nın savunma bağımlılığı üzerine önceki bir yazımda da savunduğum gibi, yabancı sermaye, ihracat kontrolleri ve siyasi koşullar; ordunun neyi satın alabileceğini, ne kadar hızlı temin edeceğini ve yerli firmaların güvenilir alternatifler geliştirip geliştiremeyeceğini belirliyor.
25 Aralık 2025’te ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM), Nijerya topraklarında, Sokoto Eyaleti’nde, IŞİD bağlantılı hedeflere yönelik hava saldırıları düzenledi. Nijeryalı yetkililer operasyonda yer aldıklarını doğrulasa da bu olay rahatsız edici bir gerçeğin altını çiziyor: Savunmaya milyarlar harcayan Nijerya ordusu, kendi sınırları içindeki hedefleri vurmak için Amerikan hassas vuruş kabiliyetine ihtiyaç duydu. Saldırıların amacı militanları etkisizleştirmek olabilir; ancak görüntü (optik) yıpratıcıdır: “Afrika’nın devi”, kendi toprağındaki kinetik operasyonları fiilen dış kaynakla yürütmektedir. Hedeflerin meşru olup olmadığı ya da istihbaratın sağlamlığı, algı karşısında ikincil kalıyor: Nijerya, belirli askerî operasyonları yabancı müdahalesi olmaksızın bağımsız şekilde icra edemiyor. Savunma bağımlılığının nihai sonucu budur.
Modern Harp Nasıl Değişti: Hız, Ölçek ve Ucuz Sistemler
Nijerya, İstihbarat, Gözetleme ve Keşif (ISR) kabiliyetlerinde tarihsel olarak pek çok nedenle sınırlılıklar yaşadı; bunlardan biri bu makalede de belirttiğim üzere yabancı askerî ekipmana bağımlılıktır. Ancak Ukrayna ve Suriye gibi sahalarda görülen gerçek savaş alanı inovasyonundan—özellikle düşük maliyetli dronlar gibi hızlı iterasyonla gelişen teknolojilerde—doğrudan öğrenebilir ve bu dersleri, yabancı tedarikçilere bağımlı kalmak yerine dayanıklı bir yerli savunma ekosistemi kurmak için uyarlayabiliriz.
Bu; Hükümetin, mevcut güvenlik krizlerini bilinçli biçimde yerli teknoloji çözümlerini (dronlar, sensörler, yapay zekâ, elektronik harp vb.) itmek için bir kaldıraç olarak kullanması anlamına gelir. Bunu da hız, uyum ve yerli sanayi ile ortaklığı ödüllendiren politika, sermaye ve doktrinle desteklemek gerekir. Böyle bir yaklaşım, hem reaksiyon hızımızı ve etkinliğimizi ciddi biçimde artırır, hem de bu tehlikelerle her gün yüzleşen cesur Nijeryalı askerlerin teçhizatlandırılmasına ve korunmasına yardımcı olur.
Nijerya’nın üzerine inşa edebileceği bir temel zaten var. Damisa Combat Drone üreten (EIB Group bünyesindeki) Briech UAS, hâlihazırda drone üretiminde ekosistemi sarsan Terrahaptix, gözetleme sistemleri ile İHA’lara odaklanan ve akıllı gözlükler geliştiren Kifta Technologies ve İHA’lar ile zırhlı araçlar üzerinde çalışan Proforce Defence Limited gibi yerli savunma teknoloji şirketleri, yerli kapasitenin var olduğunu gösteriyor. Ancak bu şirketler devlet sözleşmeleri, sermayeye erişim ve politika desteği açısından yetersiz bırakılıyor. Tedarik süreçlerinde onları “sonradan akla gelen” bir unsur gibi görmek yerine; süreklilik arz eden devlet kontratlarına, sermayeye erişime ve politika desteğine ihtiyaçları var; arada sırada hatırlanmaya değil.
Yerli Savunma Nijerya İçin Ne Anlama Geliyor?
Nijerya’nın yarın savaş uçağı üretmesi gerekmiyor; gelişkin bir yerli savunma sanayii inşa etmek, bunun zaman aldığını ve yolculukta atlanamayacak basamaklar olduğunu kabul etmeyi gerektirir. Ulaşılabilir olandan, “düşük asılı meyvelerden” başlamalıyız: drone montajı, araçlar için zırh kaplaması, haberleşme sistemleri, gece görüş sistemlerinin yenilenmesi (refurbishment) ve benzerleri.
Güçlü bir Savunma Sanayii kurmak aşamalı bir süreçtir ve şu basamakları içerir:
Seviye 1: Mevcut yabancı ekipmanların bakım, onarım ve yenilemesi (MRO) ve yerli muadillerle ikame edilebilecek alanlar (hemen). Ekosistemde bazı oyuncularla bunun örnekleri görülüyor; fakat sektör büyümesi için daha bilinçli ve planlı bir yaklaşıma ihtiyaç var.
Seviye 2: Ortak üretim ve lisanslı montaj (3–5 yıl)
Seviye 3: Yerli Ar-Ge ve üretim (5–15 yıl): Ukraynalı üreticiler FPV dronları 300–500 dolara üretebilirken, benzer ABD askerî spesifikasyonlu taarruz dronları 170.000 dolar seviyesinde olabiliyor. Ölçek yakalandığında Nijerya, keşif ve taarruz dronlarını ithalat maliyetinin çok altında yerel olarak üretebilir; bunu yaparken egemen (sovereign) savunma kabiliyetleri de inşa eder.
Bu tür kademeli büyüme için güçlü bir rol model Türkiye’dir: 1980’lerde F-16 bakımına başladı, sonra lisanslı üretime geçti ve bugün Bayraktar TB2’yi küresel ölçekte ihraç ediyor. Bu, 40 yıllık disiplinli bir politikanın sonucuydu; bugün Türkiye’nin savunma ihracatı yıllık 6 milyar doları aşıyor ve Bayraktar TB2 Libya’dan Dağlık Karabağ’a, Ukrayna’ya kadar çatışmalarda kullanıldı. Nijerya’nın dört on yıla ihtiyacı yok; şimdi başlamaya ihtiyacı var.
Yerli Savunma Kabiliyeti için Üç Teknoloji Vektörü: Nijerya için Bir Çerçeve
Nijerya’nın seçeneği sınırlı: ya başkalarının savunma sistemlerini satın alan bir ülke olarak kalacak, ya da ormanlarına, savanlarına ve deltadaki akarsularına uyarlanmış sistemleri inşa eden bir ülke olacak. Nijer Deltası’nın yoğun bitki örtüsü, Kuzeybatı’nın açık savanlarından veya yarı kurak Çad Gölü havzasından farklı ISR çözümleri gerektirir. Yabancı sistemler Afgan dağları ve Irak çölleri için optimize edilmiştir; Nijerya yağmur ormanlarında ise ağaç örtüsü, raf ürünü termal görüntülemeyi etkisizleştirebilir.
Nijerya’nın içerideki tehditlere yeterli cevap verebilmesi ve yabancı silahlara bağımlılığını azaltması için savunma odağını aşağıdaki üç kilit “savunma elektroniği” vektörü üzerinde inşa etmesini öneriyorum:
1) ISR ve İnsansız Sistemler: Muharebe Sahasını Önce Görmek
Dronlar, en zorlu ortamlarda gerçek zamanlı görsel ve termal görüntü, veri toplama ve haberleşme rölesi sağlayarak orman gözetimi, sınır takibi ve kaçırma vakalarına müdahalede kritik bir rol oynar. Bu, Nijerya’nın gerçek zamanlı ISR kabiliyetlerini güçlendiren önemli bir savunma aracıdır. Özellikle hassas bölgelerde, tim (platoon) seviyesinde drone ve anti-drone platformları konuşlandırmalıyız.
2) Elektronik Harp ve Anti-Drone: Düşmana Avantajı Reddetmek
Nijerya’da haydutlar, keşif için giderek daha fazla ticari dron kullanıyor; ordunun da hızla uyum sağlaması gerekiyor. Kontrol noktalarında C-UAS (anti-drone) sistemleri, tim seviyesinde dronlar ve Zamfara, Borno ve Niger eyaletlerindeki askerî üslerde yaygın drone/anti-drone konuşlandırmaları kritik. Anti-drone kabiliyetleri RF karıştırmadan (jamming) kinetik otomatik taretlere kadar uzanır; bu kabiliyetleri yerel olarak geliştirmek, İsrail veya ABD’den ithal etmeye kıyasla daha düşük maliyetlidir. RF karıştırma, mevcut telekomünikasyon üretim altyapımız dikkate alındığında Nijerya’nın teknik kapasitesi dâhilindedir.
3) Veri Füzyonu ve Yapay Zekâ: Bilgiyi Eyleme Dönüştürmek
Azami etkinlik için, drone, uydu ve insan istihbaratını eyleme dönük hedefleme ve içgörüye dönüştüren yapay zekâ ve veri platformlarının entegrasyonunu önceliklendirmemiz gerekir. Nijerya’nın en büyük avantajı burada: Donanımı yerlileştirmek yazılıma göre daha zordur; oysa yazılım daha kolay yerlileştirilebilir ve Nijerya’nın teknoloji ekosistemi dünya standartlarında kabiliyetini göstermiştir. Zorluk; güvenlik izinleri, eğitim verisine erişim ve çevik yazılım geliştirmeye uygun sözleşme yapıları üzerinden, canlı start-up ekosistemi ile savunma teşkilatı arasındaki boşluğu kapatmaktır.
Bu vektörlerin her biri bu seri içinde ayrı bir makaleyi hak ediyor; ancak hepsi aynı temele ihtiyaç duyar: politika reformu ve sermaye mobilizasyonu.
Nijerya Savunma Sanayiinde İlerleme Neden Durdu?
Teknoloji tek başına Nijerya’nın savunma alanındaki durağanlığını açıklamaz; teşvik yapıları ve kurumsal tasarım en az onun kadar önemlidir. Bu durağanlığın sürmesinin bazı nedenleri şunlardır:
Uyumsuz teşvikler: Transparency International raporları, bazı askerî generallerin ve politikacıların yabancı ekipman alımlarından komisyonlar üzerinden kazanç sağladığını gösteriyor. Teşvik yapıları değişmeden—yani yetkililer için yerli inovasyonu desteklemek, yabancı kontratlardan komisyon toplamaktan daha kârlı hâle gelmeden—ilerleme yavaş kalacaktır.
Sanayi politikası yokluğu: Türkiye/İran’ın aksine Nijerya’nın bir Ulusal Savunma Sanayii Stratejisi yok; bu hızla değişmeli.
Beyin göçü: Nijerya’daki “JAPA” olgusu ülkeyi yıpratmaya devam ediyor; en iyi yetenekler ve mühendisler yurtdışına gidiyor veya savunma yerine fintech’e yöneliyor. Savunma Ar-Ge’si, özel sektörle kıyaslanabilir paketler sunmadıkça ve inovasyon kültürünü itmedikçe, Nijerya bu sektörde ihtiyaç duyduğu yeteneği tutmakta zorlanacaktır.
Fikri mülkiyet ve ortaklıklar: Nijerya; üniversiteler ile özel şirketlerin savunma kurumlarıyla iş birliği yaparken fikri mülkiyeti koruyacak resmî mekanizmalardan yoksun. Standart teknoloji transfer anlaşmaları, sivil araştırmacılar için güvenlik izin süreçleri veya şirketlerin askerî uygulamalar geliştirirken fikri mülkiyet haklarını korumasına imkân tanıyan hukukî çerçeveler yok. Bana göre burada büyük bir fırsat heba ediliyor.
Nijerya Bundan Sonra Ne Yapmalı?
Nijerya’nın, ABD Defence Innovation Unit’e benzer şekilde, ulusal güvenlik için teknolojik inovasyonu hızlandıracak bir Nijerya Savunma İnovasyon Birimi kurması gerekiyor. Bu birim, savunma bütçesinin yaklaşık %2–5’ine denk gelen, yıllık en az ₦50–100 milyar bütçeyle başlamalı ve şu yetkilere/mandalara sahip olmalıdır:
- Çift kullanımlı (dual-use) teknoloji Ar-Ge’si için tohum sermaye sağlamak veya Ar-Ge maliyetlerinin %50’sini eş-fonlamak; ayrıca ordu ile özel sektör arasında köprü görevi görmek
- Mevcut 12–18 aylık tedarik döngüleri yerine, 60 gün içinde yerli firmalara sözleşme verebilmek; ekosistemi büyütmek için stratejiler geliştirmek
- Fikri mülkiyet korumaları sağlamak ve üniversite ekipleri, özel sektör oyuncuları ve ordu için yıllık savunma yarışmaları düzenlemek
- Başarılı prototipler için ilk satın alma siparişlerini garanti etmek
Birim, birden fazla onay katmanına takılmadan güvenlik izinlerini hızlandırma ve bağlayıcı sözleşmeler imzalama yetkisiyle, Ulusal Güvenlik Danışmanı (National Security Adviser) altında yarı özerk biçimde faaliyet göstermelidir. Kariyer bürokratlar tarafından değil; hem askerî hem de teknoloji sektörü tecrübesi olan kişilerce yönetilmelidir.
Sonuç: Nijerya’nın Güvenliğini Nijerya’nın Şartlarıyla İnşa Etmek
Seçenek ikili: şartları ve takvimleri dayatan tedarikçilere bağımlılığı sürdürmek ya da Nijerya’yı Nijerya’nın şartlarıyla savunabilecek kapasiteyi inşa etmek. Türkiye ve İran bunun mümkün olduğunu gösteriyor; ikisi de Nijerya’nın mevcut sanayi tabanından daha zayıf konumlardan başladı. Ukrayna ise bunun acil olduğunu kanıtlıyor; 2022’den bu yana dronların hızla yerlileştirilmesi, “ihtiyacın” inovasyon takvimini nasıl hızlandırdığını ortaya koyuyor. Tek soru, Nijerya liderliğinin bir sonraki Darul Jama katliamı yaşanmadan, bir sonraki tedarik kesintisi gelmeden, bağımlılık kalıcı bir kırılganlığa dönüşmeden harekete geçip geçmeyeceğidir.
Nijerya yalnızca donanım satın almamalı; sistemler, yetenek havuzu ve üretim döngüleri kurmalıdır. Darul Jama’da öldürülen 63 kişi, üstten ISR gözetimini, hızlı reaksiyon dronlarını ve modern orduların sağladığı türden teknolojik şemsiyeyi hak ediyordu. Yerli kabiliyet yalnızca bir ekonomik politika değildir; askerlik hizmeti için gönüllü olanlara ve açıkta kalan topluluklardaki sivillere karşı ahlaki bir zorunluluktur. Altyapı var. Yetenek var. Eksik olan; siyasi irade ve kurumsal reformdur. Soru artık “Nijerya yapabilir mi?” değil, “Nijerya yapacak mı?”dır.
Bu makalenin orijinali Military.Africa sitesinde Babatunde Fatai tarafından kaleme alınmış, Ekene Lionel tarafından edit edilmiştir.
