Tarihler 20 Aralık 1989’u gösterdiğinde, ABD Ordusu gecenin ilk saatlerinde Panama’da Manuel Noriega’nın kontrolündeki Panama Savunma Kuvvetleri’ni hedef alan, eş zamanlı ve yüksek yoğunluklu bir harekâtla ülkeye girdi. Washington’un resmî hedef seti, demokratik seçilmiş Guillermo Endara yönetimini yeniden tesis etmek ve Noriega’yı uyuşturucu kaçakçılığı suçlamalarıyla yakalamaktı. Bu müdahalenin adı, o günün siyasal sözlüğünde “meşruiyet” ve “zorunluluk” çağrışımını tek hamlede üreten bir markaya dönüştü: Operation Just Cause, yani Haklı Sebep Operasyonu. Vietnam’dan bu yana “en büyük ve en karmaşık” operasyonlardan biri olarak anılan bu harekâtta on binlerce personel konuşlandırıldı. Ülke geneline yayılmış çok sayıda hedefe meskun mahal, hava indirme, havadan taarruz ve özel kuvvet konseptleriyle baskınlar icra edildi. Operasyon, yalnızca askeri planlama değil, aynı zamanda siyasi sonuçların yönetimi bakımından da “lideri devre dışı bırak, kurumsal düzeni yeniden kur ve meşruiyet anlatısını hızlı üret” yaklaşımının bir prototipi olarak tarihe geçti.
Panama, aynı zamanda şu açıdan da kritik bir eşikti: ABD, 1989’da Noriega’yı devirerek Latin Amerika’da doğrudan askerî müdahale ölçeğinde bir örnek yaratmış; ancak bu türden açık ve doğrudan bir işgal modelini, uzun süre bölgede tekrarlamamıştı. Ne var ki Panama’dan sonra gelen 1991’deki Çöl Fırtınası Operasyonu, namı diğer Birinci Körfez Savaşı, “haklı sebep” retoriğinin nasıl genişleyebildiğini ve operasyonel başarı ile stratejik sonuç arasındaki makasın nasıl açılabildiğini tüm dünyaya göstermiştir. O dönemde gerçek stratejik merkezin Orta Doğu olduğu bu kadar bariz değildi kuşkusuz. Dolayısıyla Panama müdahalesinin “haklı sebepleri” içinde arka bahçeyi kontrol altına almak olduğu uzunca bir süre istişare konusu olmadı. Irak örneğinde amaç seti büyüdükçe, askeri harekâtın kısa vadeli neticesi uzun vadeli maliyetlere dönüştü ve meşruiyet tartışmaları derinleşti. Bölgesel kırılmalar kalıcılaştı ve uluslararası sistem “gerekçe enflasyonu”na karşı daha kuşkucu bir eşiğe oturdu. Günümüzde Büyük Ortadoğu Projesi adı altında neler olduğunu gördükten sonra kuşkucu eşiğin endişeli hazırlıklara dönüştüğünü söylemek de yanlış olmayacaktır.
Bugün Venezuela bağlamında kamuoyuna yansıyan iddialar ve karşılıklı açıklamalar, Panama–Irak hattının kavramsal izlerini yeniden görünür kılıyor. Venezuela Hükümeti, ABD’nin “Venezuela topraklarına ve halkına, sivil ve askeri bölgelerde yönelik son derece ciddi askeri saldırısını” kınayan resmî bir açıklama yayımlarken, Washington’u uluslararası barış ve istikrarı tehdit etmekle suçladı ve saldırıların “özellikle petrol ve mineraller olmak üzere Venezuela’nın stratejik kaynaklarını ele geçirme ve ülkenin siyasi bağımsızlığını zorla kırma” girişimi olduğunu ileri sürdü. Buna karşılık Trump, basın toplantısında “güvenli, uygun ve sağduyulu bir geçiş yapana kadar ABD ülkeyi yönetecek” ifadesini kullanarak müdahalenin çerçevesini yalnızca “kısa süreli bir operasyon” olmaktan çıkarıp fiilî idare tartışmasına taşıdı. Aynı açıklamada, Maduro’nun yardımcısı Delcy Rodríguez’in başkanlık yemini ettiğini; ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile görüşerek “neye ihtiyacınız varsa yapacağız” dediğini ve “gerçekten de başka seçeneği yok” sözleriyle bu süreci bir tür zorunlu mutabakata bağladığını aktardı. Muhalefet lideri ve 2025 Nobel Barış Ödülü sahibi olduğu belirtilen María Corina Machado’ya ilişkin soruya ise Trump’ın “destek görmediği veya saygı duyulmadığı” yönünde bir yanıt vermesi, Washington’un sahadaki aktörleri seçme ve meşruiyet üretme stratejisinin dahi kendi içinde gerilimli bir zeminde ilerlediğini gösteriyor.
Bu tabloya bir de argümanlar eklendiğinde, Venezuela dosyası Panama’dan çok Irak sonrası dönemin kırılganlıklarına yaklaşıyor. Trump’ın Amerikan petrol şirketlerinin altyapıyı onarmak ve “ülke için para kazanmaya başlamak” üzere harekete geçeceğini söylemesi; “yeryüzünden muazzam miktarda servet çıkaracağız”, “harcadığımız her şeyin parasını geri alacağız” ve “diğer ülkelere petrol satacağız” gibi ifadelerle müdahalenin ekonomik mantığını açıkça siyasallaştırması, Caracas’ın “petrol ve minerallere el koyma” suçlamasını uluslararası kamuoyunda daha kolay taşınabilir hale getiriyor. Bu noktada mesele, yalnızca bir rejim değişikliği tartışması değil. Haklı sebep etiketinin ardındaki stratejik niyetlerin nasıl algılandığına dair bir algı-hukuk mücadelesi kesinlikle masada duruyor. Nitekim BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in saldırılardan “derinden endişe duyduğunu” belirtmesi ve bunun “tehlikeli bir emsal” oluşturduğuna işaret etmesi; ayrıca tüm aktörlere insan haklarına ve hukukun üstünlüğüne tam saygı temelinde kapsayıcı diyalog çağrısı yapılması, 1990’lı yılların başındaki dönemde yükselen uluslararası hukuk hassasiyetinin Venezuela dosyasında da hızla devreye girdiğini teyit ediyor. Ancak bu ultra-diplomatik, kendini beladan uzak tutma söylemlerinin bir şeyi değiştireceğini düşünmek hayal gibi görünüyor.
İç siyaset cephesi de bu resmin ayrılmaz parçası. Trump’ın “Önce Amerika” vaadiyle mobilize olan MAGA tabanının bir kısmının, artan müdahalecilikten memnun olmaması; kararın sadece dış politika değil, yönetim koalisyonu açısından da maliyet üretebileceğini gösteriyor. Panama 1989’da hızlı bir “yakın çevre düzenlemesi” olarak sunulmuştu; Irak önce 1991’de, sonra 2003’te uzak coğrafyada uzun süreli bir “dönüştürme” iddiasına evrildi ve bunun bedeli ağır oldu. Venezuela’da bugün ortaya çıkan “ABD ülkeyi geçiş tamamlanana kadar yönetecek” söylemi, müdahaleyi Panama tipi dar hedefli bir operasyon olmaktan çıkarıp, Irak’ı hatırlatan süre ve kapsam belirsizliğine sürüklüyor.
Bu denklemin dördüncü boyutu ise Pasifik’tir. Tarih tekerrürden ibaretse, Venezuela meselesi salt Latin Amerika dosyası olmaktan çıkıp küresel rekabet mimarisine yerleşiyor. Zira Washington aynı anda hem Batı Yarımküre’de fiilî düzen kurma iddiası taşıyan bir müdahaleyi yönetmeye, hem de Pasifik’te Tayvan üzerinden Çin’e karşı caydırıcılık ve ittifak sinyali üretmeye çalıştığında, stratejik bant genişliği daralır ve rakiplerin fırsat pencereleri genişler. Bu, tarihte defalarca görülen iki cephe etkisidir. Bir cephede siyasi-askeri maliyet büyüdükçe diğer cephede caydırıcılık zayıflayabilir ya da tersine, diğer cephede sertleşen rekabet, yakın çevrede daha riskli adımları ‘hızla sonuç alma’ baskısıyla teşvik edebilir. Venezuela’daki müdahale dili “geçişi biz yöneteceğiz” noktasına taşındığında, bu adım yalnızca Caracas’ı değil Pekin’i, Moskova’yı ve küresel Güney’i de doğrudan ilgilendiren bir “emsal” tartışmasına dönüşür. Egemenlik mi, insani/demokratik müdahale mi, kaynak güvenliği mi, düzen inşası mı, hukuk mu, güç mü? Hangisine ya da hangilerine sığınarak geleceği okuyacağız? Ya da bunu da yine bir arka bahçe temizliği olarak görüp gerçek hedefi şimdi mi arayacağız?
Sonuç olarak, 20 Aralık 1989’un Operation Just Cause ile açtığı sayfa, bugün Venezuela’da tekrar çevriliyorsa; mesele “tarihin birebir tekerrürü” değil, benzer gerekçe mimarisinin daha karmaşık bir uluslararası sistemde yeniden sahaya sürülmesidir. Panama şablonu, sınırlı hedef ve kısa süre varsayımıyla çalışır. Irak tecrübesi, hedef genişledikçe meşruiyetin eridiğini ve maliyetin katlandığını hatırlatır. Venezuela’da “yönetme” iddiası, kaynak vurgusu, BM’nin emsal kaygısı ve ABD iç siyasetindeki müdahale karşıtı rahatsızlık aynı anda büyüyorsa; “haklı sebep” etiketi kısa vadede hız kazandırsa bile, uzun vadede stratejik sonuçların kontrolünü zorlaştırabilir. Ve eğer bu süreç Pasifik’te Tayvan üzerinden yürüyen büyük güç rekabetiyle eş zamanlı bir güç gösterisine bağlanıyorsa, “Haklı Sebep”ler gerçekten de bir kez daha tarihi tekerrür ettirebilir. Fakat bu kez tekerrür eden, zafer anlatısı değil, gerekçelerin büyüdükçe maliyetleri büyüttüğü o tanıdık stratejik paradoks olabilir.
