ABD Başkanı Donald Trump, İran krizinde artık yalnızca Tahran’ın hamlelerini değil, Washington’daki siyasi baskıyı ve İsrail’in savaşın sürdürülmesine dönük beklentilerini de aynı anda yönetmek zorunda. Bu tablo, İran dosyasını klasik bir ABD-İran gerilimi olmaktan çıkararak Washington, Tel Aviv ve bölgesel cepheler arasında sıkışmış çok katmanlı bir stratejik krize dönüştürüyor.
Trump yönetimi açısından temel sorun artık İran’a karşı askerî kapasite göstermekten çok, savaşın siyasi ve ekonomik maliyetini kontrol altında tutmak. ABD içinde savaşın uzaması halinde enerji fiyatları, askerî harcamalar, bölgesel kuvvet konuşlandırmaları ve seçim dengeleri üzerindeki baskının artacağı görülüyor. Kongre’de İran’a yönelik askerî operasyonların sınırlandırılmasına dönük girişimler de bu baskının kurumsal boyutunu yansıtıyor.
Bu nedenle Trump’ın önündeki ana hedef, İran’ı tamamen teslim olmaya zorlamaktan ziyade, çatışmayı Amerikan kamuoyuna “kontrollü başarı” olarak sunulabilecek bir noktada durdurmak olabilir. Ancak bu yaklaşım İsrail’in güvenlik öncelikleriyle her zaman örtüşmüyor.
Netanyahu’nun Farklı Hesabı
İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu açısından İran dosyası yalnızca dış güvenlik meselesi değil, aynı zamanda iç politika dosyasıdır. İsrail’de savaşın yönetimine ilişkin tartışmalar, Netanyahu’nun güvenlik liderliği iddiasını doğrudan etkiliyor. Özellikle kuzey cephesinde Hizbullah tehdidinin sürmesi, İsrail kamuoyunda hükümete yönelik memnuniyetsizliği artırıyor.
Bu ortamda Netanyahu için İran ve İran destekli aktörlere karşı sert tutum, siyasi varlığını koruma aracına da dönüşmüş durumda. Fakat son gelişmeler, Netanyahu’nun askerî alanı genişletme arzusunun Washington tarafından sınırsız biçimde desteklenmediğini gösteriyor.
Lübnan cephesinde yaşanan son gerilim bu ayrışmayı görünür kıldı. İsrail’in Beirut’un güneyindeki Hizbullah hedeflerine yönelik daha sert bir operasyon hazırlığı yaptığı süreçte Washington’un devreye girerek Tel Aviv üzerindeki baskıyı artırması, iki başkent arasındaki öncelik farkını açığa çıkardı. İsrail muhalefetinin Netanyahu’yu Trump karşısında geri adım atmakla suçlaması da bu gerilimin İsrail iç siyasetinde nasıl okunduğunu gösteriyor.
Washington İçin Öncelik Savaşı Bitirmek
Trump için İran dosyasındaki başarı ölçütü, Netanyahu’nun beklediği kapsamlı askerî sonuçlardan farklı olabilir. Beyaz Saray açısından önemli olan, İran’ın Amerikan askerlerine doğrudan maliyet yaratmasını engellemek, Hürmüz ve enerji piyasalarındaki baskıyı azaltmak, bölgedeki savaşı seçmen nezdinde taşınabilir bir siyasi maliyet seviyesine indirmek ve ABD’nin dikkatini Çin ile Avrupa dosyalarına yeniden çevirebilmektir.
Bu çerçevede Trump, İsrail’in bölgesel güvenlik kaygılarını tamamen göz ardı etmese de savaşın uzamasını Amerikan çıkarları açısından riskli gören bir çizgiye yaklaşmaktadır. İran’ın ateşkes görüşmelerini bölgesel cephelerle ilişkilendirmesi de bu baskıyı artırıyor. Tahran, Lübnan ve Körfez hattındaki gerilimleri kullanarak Washington’un savaşı bitirme isteğini stratejik avantaja dönüştürmeye çalışıyor.
Bu noktada İsrail için risk şudur: ABD, İran’la daha geniş bir anlaşma veya ateşkes çerçevesi kurmak isterken, İsrail’in hareket alanını daraltabilir. Nitekim İsrail içindeki eleştiriler de büyük ölçüde bu noktada yoğunlaşıyor. Muhalif çevreler Netanyahu’yu bir yandan güvenlik söylemini sertleştirmekle, diğer yandan Washington baskısı karşısında operasyonel geri adım atmakla suçluyor.
İsrail’in Güvenlik Kaygısı, Trump’ın Siyasi Takvimiyle Çatışıyor
Tel Aviv açısından İran tehdidi uzun vadeli ve yapısal bir güvenlik sorunudur. İran’ın nükleer programı, balistik füze kapasitesi, insansız sistemleri ve bölgesel vekil ağı İsrail güvenlik doktrininin merkezinde yer alıyor. Bu nedenle İsrail, geçici ateşkeslerin İran’a zaman kazandırdığı kanaatinde.
Washington açısından ise aynı tablo farklı okunuyor. ABD için sorun, İran’ın bölgesel kapasitesi kadar savaşın Amerikan kaynaklarını ne ölçüde tüketeceğidir. Ukrayna savaşı, Avrupa’nın savunma yükü, Hint-Pasifik’te Çin’e karşı caydırıcılık ve ABD savunma sanayiinin üretim kapasitesi düşünüldüğünde, İran cephesinin uzaması Trump yönetimi için stratejik esnekliği azaltabilir.
Bu nedenle Trump’ın savaşı bitirme baskısı yalnızca kamuoyu veya Kongre kaynaklı değildir. Aynı zamanda ABD’nin küresel kuvvet öncelikleriyle de ilgilidir. İran savaşı uzadıkça Washington’un başka bölgelerdeki caydırıcılık kapasitesi de tartışmaya açılacaktır.
Netanyahu İçin Daralan Alan
Netanyahu’nun önündeki denklem daha zor görünüyor. İsrail içinde güçlü görünmek zorunda; kuzey cephesindeki güvenlik kaygılarını yatıştırmak zorunda; İran’a karşı caydırıcılığın zayıflamadığını göstermek zorunda. Ancak bütün bunları yaparken Trump’ın savaşı kontrol altına alma arzusuyla da çatışmamak zorunda.
Bu durum Netanyahu’yu iki yönlü baskı altında bırakıyor. İçeride daha sert bir güvenlik çizgisi talep ediliyor; dışarıda ise Washington, İsrail’in bazı operasyonel adımlarını sınırlamak istiyor. Böyle bir tabloda Netanyahu’nun manevra alanı daralırken, Trump’ın savaşı bitirme iradesi İsrail’in askerî planlaması üzerinde daha belirleyici hale geliyor.
Krizin Yeni Merkezi Washington-Tel Aviv Hattı
İran krizi artık yalnızca Tahran’ın ne yapacağıyla açıklanamaz. Krizin geleceğini belirleyecek asıl hatlardan biri Washington ile Tel Aviv arasındaki öncelik farkıdır. Trump savaşı yönetilebilir bir siyasi sonuca bağlamak isterken, Netanyahu İran ve vekil güçlerine karşı baskının sürdürülmesini İsrail’in güvenlik ihtiyacı olarak görüyor.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde en kritik soru, İran’ın yeni bir hamle yapıp yapmayacağından ibaret olmayacak. Asıl soru, Trump’ın üzerindeki savaşı bitirme baskısının Netanyahu’nun askerî ve siyasi hesaplarını ne ölçüde sınırlayacağı olacak.
Eğer Washington diplomatik çıkış arayışını hızlandırırsa, İsrail’in operasyonel serbestliği daha fazla daralabilir. Eğer Netanyahu bu sınırlamayı iç siyasette taşıyamazsa, İsrail içindeki güvenlik tartışmaları daha sertleşebilir. Böylece İran krizi, ABD-İran hattından çok ABD-İsrail hattındaki stratejik ayrışmanın görünür hale geldiği bir döneme girebilir.
